در سرتاسر دنیا عفونتهای ناشی از کلامیدیا تراکوماتیس شایعترین عفونتهای باکتریال منتقله از راه تماس جنسی میباشند.
براساس گزارشات سازمان بهداشت جهانی (WHO) سالیانه 90 میلیون عفونت کلامیدیایی در دنیا کشف میشود (1) و از مشکلات مهم پزشکی، بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی بشمار میروند. کلامیدیا تراکوماتیس علت شایع اورتریت و سرویست و عوارضی از جمله بیماریهای التهابی لگن (PID) ، حاملگی خارج رحمی، ناباروری ناشی از فاکتور لولهای، اپیدیدیمیت، پروکتیت و آرتریت راکتیو میباشد (2). امروزه اعتقاد بر این است که عفونتهای کلامیدیایی بر نتایج اقدامات درمانی ناباروری تأثیر گذاشته (3) و خطر سرطان گردن رحم را نیز افزایش میدهد (4). از آنجا که این عفونتها در مردان و زنان از اهمیت زیادی برخوردار است بررسی وجود عفونتهای کلامیدیائی از اولین اقدامات درمان ناباروری محسوب میشود. در این بحث به اثرات عفونتهای کلامیدیایی بر باروری مردان و زنان و درمان و پیشگیری از این عفونتها میپردازیم.
کلامیدیا تراکوماتیس کلامیدیاها باکتریهای داخل سلولی هستند که برای تکثیر خود به سلولهای زنده نیاز دارند. کروموزوم کلامیدیا از حدود یک میلیون جفت نوکلئوتید تشکیل یافته و قادر به تولید mRNA برای حدود 600 پروتئین میباشد. در حال حاضر 18 سروتیپ مختلف از کلامیدیا تراکوماتیس شناخته شده است که سروتیپهای D تا K قادر به ایجاد عفونتهای دستگاه تناسلی و نوزادی میباشند.
اندوسیتوز باکتری منجر به تشکیل انکلوزیونهای داخل سلولی متصل به غشاء میشود این انکلوزیونها هم حاوی اجسام رتیکولیت در حال تکثیر و هم اجسام المنتری (EB) میباشد. توانایی کلامیدیا برای تبدیل از فرم نهفته و در حال استراحت به فرم عفونتزای در حال تکثیر در درون سلولهای میزبان باعث بروز مشکلاتی در ریشه کنی میکروب میشود (5). عفونت کلامیدیایی با تماس EB عفونت زا با سطح غشاء سلول هدف شروع میشود (6).
کلامیدیا سلول میزبان را وادار به تطابق به رشد اجباری داخل سلولی و تولید انکلوزیونهای خود مینماید. سیکل تکاملی کلامیدیا با EB شروع شده سپس EB به RB تبدیل و RB با تقسیم دوتایی تولید RBهای بعدی را مینماید. RB مجدداً به EB عفونتزا تبدیل شده و با آزاد شدن آنها چرخه ادامه مییابد.
تشخیص عفونتهای ناشی از کلامیدیا تراکوماتیس تستهای تکثیر اسیدهای نوکلئیک باکتری، NAAT به عنوان تستهای انتخابی برای تشخیص کلامیدیا تراکوماتیس محسوب گردیده و برای اولین بار تستهایی حساستر از کشت یا تست آنتیژنی را در اختیار ما قرار دادند. LCR و PCR که توالی نوکلئوتیدی کلامیدیایی را جستجو میکنند، امروزه از تستهای تشخیصی خوبی محسوب میشوند. مطالعات مقایسهای بر روی این دو تست نشان میدهد که این دو روش میتوانند با حساسیت بیش از 90% کلامیدیا را در نمونههای اوروژنیتال و یا ادرار بیماران شناسائی کنند. (7،8،9) NAAT نتایج مثبت کاذب بسیار کمی داشته و از ویژگی حدود 100% برخوردار میباشند.
با توجه به حساسیت و ویژگی خوب این تستها، امروزه این تستها بر سایر روشهای تشخیص کلامیدیا تراکوماتیس از قبیل کشت بافتی، DFA و EIA ارجحیت یافته است (10).
تظاهرات بالینی عفونتهای کلامیدیایی در زنان کلامیدیا تراکوماتیس علت عمده سرویسیت موکوپرولانت (MPC) و PID در زنان است (11).
اورتریت یا سندرم حاد اورترال اغلب با سرویستهای کلامیدیایی همراه است صعود عفونت در مبتلایان به MPC میتواند به عوارضی از قبیل PID، پارگی زودرس پردهها (PROM) ، کوریوآمنیوتیت، زایمان زودهنگام، عفونتهای زایمانی و نوزادی و پیشرفت نئوپلازی سرویکس منجر شود (12). اغلب مبتلایان به عفونتهای کلامیدیایی بی علامت بوده یا دارای علائم بسیار کمی هستند. تقریباً نیمی از آنان دارای عفونت همزمان در سرویکس و اورترا بوده و فقط 33% به عفونت سرویکس و 25-10% به عفونت اورترال مبتلا هستند. PID به عفونتهای رحم، لولههای فالوپ و بافتهای لگنی مجاور گفته شده و کلامیدیا تراکوماتیس مهمترین عامل ایجاد PID، بدون ارتباط با بارداری یا اقدامات تهاجمی و جراحی لگنی میباشد.
طیف بالینی PID کلامیدیایی از اندومتریت تحت بالینی تا سالپنژیت حاد، آبسههای لولهای- رحمی، پریتونیت لگنی، پری آپاندیسیت و پری هپاتیت متغیر بوده و بسیاری از مبتلایان بدون علامت میباشند.
اثر عفونتهای کلامیدیایی بر باروری زنان افزایش جهانی موارد PID در طی دو دهه گذشته منجر به اپیدمیهای ثانویه ناباروری و حاملگی خارج رحمی شده است. PID کلامیدیایی مهمترین علت قابل پیشگیری ناباروری و عوارض نامطلوب حین بارداری میباشد. فراوانی فاکتورهای لولهای در بین افراد نابارور از حدود کمتر از 40% در کشورهای توسعه یافته تا 85% در کشورهای در حال توسعه متغیر است (12).
مطالعات سرواپیدمیولوژیک متعدد، ارتباط محکمی بین آنتیبادیهای سرمی بر علیه کلامیدیا تراکوماتیس و ناباروری ناشی از فاکتور لولهای و حاملگی خارج رحمی در زنان دارای سابقه PID و بدون سابقه PID پیدا کردهاند.
در اغلب زنان مبتلا به ناباروری لولهای، هرگز تشخیص PID یا عفونت کلامیدیایی مطرح نشده است و در نتیجه مهمترین علت ناباروری لولهای عفونتهای پنهان و بی علامت هستند، مشاهده رابطه قوی بین سطوح بالای آنتیبادی بر علیه پروتئین 60 کیلو دالتونی کلامیدیا (hsp60) با انسداد لولههای فالوپ و سالپنژیت پلاسما سلی، مطرح کننده این است که hsp60 کلامیدیا نقش مهمی در ایمونوپاتوژنز عفونتهای کلامیدیایی دارد (13،14). مشاهده آنتیبادی بر علیه hsp60 میتواند حاکی از عفونت طولانی مدت همراه با آنتیژنهای پایدار کلامیدیایی باشد.
ناباروری ناشی از فاکتور لولهای مهمترین اندیکاسیون برای IVF میباشد. امروزه مطالعات متعددی به منظور بررسی نقش کلامیدیا تراکوماتیس بر نتایج IVF و بارداری صورت گرفته است. بسیاری از مطالعات اختلافی در میزان بارداری و نتایج حاصل از IVF در افراد دارا و فاقد شواهد سرولوژیک عفونت قبلی با کلامیدیا تراکوماتیس پیدا نکردهاند (17-15). ولی مطالعات دیگری نیز وجود دارند که بر نقش کلامیدیا تراکوماتیس در نتایج نامطلوب IVF تأکید میکنند (22-18). همچنین مشاهده شده که وجود هیدروسالپنکس با کاهش میزان لانهگزینی حاملگی و افزایش از دست رفتن زودرس حاملگی همراه است. لذا امروزه در برخی از مراکز توصیه میشود تمام زوجهایی که دارای تیتر بالای آنتیبادی بر علیه کلامیدیا تراکوماتیس هستند قبل از اقدام به IVF تحت یک دوره درمان با آنتیبیوتیک مناسب قرار گیرند.
عواقب نامطلوب حین بارداری نیز از عوارض مهم عفونتها هستند. حاملگی خارج رحمی علت اصلی مرگ و میر مادران در سه ماهه اول بارداری است، میزان حاملگی خارج رحمی در دو دهه اخیر افزایش یافته و در 20% افراد در دفعات بعدی بارداری خطر حاملگی خارج رحمی مجدد وجود دارد.
علاوه بر ناباروری عارضه دیگر در 75-24% زنان، دردهای مزمن لگنی ثانویه ناشی از PID میباشد. شواهدی نیز درباره ارتباط عفونت کلامیدیایی با سایر عوارض حین بارداری از جمله پارگی زودرس پردهها، زایمان زودرس، تولد نوزاد با وزن کم و نوزاد مرده، از دست رفتن زود هنگام بارداری و سقطهای مکرر وجود دارد.
اثر عفونتهای کلامیدیایی بر باروری مردان اطلاعات ما از عفونتهای کلامیدیایی در مردان در مقایسه با یافتههای موجود در مورد عفونتهای کلامیدیایی در زنان محدود به نظر میرسد. در طی دو دهه گذشته اهمیت کلامیدیا تراکوماتیس در ایجاد اورتریتهای غیر گنوکوکی (NGU) و عفونت سایر غدد جنسی به اثبات رسیده است.
اورتریت غیر گنوکوکی شایعترین سندرم تناسلی بالینی در مردان است و کلامیدیا تراکوماتیس مهمترین عامل اتیولوژیک آن میباشد. در مردان جوان اپیدیدیمیت ایدیوپاتیک نیز اغلب توسط کلامیدیا تراکوماتیس ایجاد میشود. پروکتیت کلامیدیایی در مردان همجنس باز دیده میشود و اغلب موارد عفونتهای چشمی کلامیدیایی منشاء تناسلی دارند. در 21% بیمارانی که دچار آرتریت میشوند نیز عفونتهای ادراری- تناسلی کلامیدیایی مشاهده میشود (23).
در مردان فراوانی عفونتهای کلامیدیایی به میزان زیادی به سن، تعداد شرکای جنسی و فاکتورهای اجتماعی، اقتصادی بستگی دارد. در بسیاری از مردان عفونتهای کلامیدیایی بی علامت بوده و یا دارای علائم مختصری می باشد. ولی این عفونتهای بدون علامت، از اهمیت زیادی برخوردار میباشد زیرا خطر انتقال آن به زنان و ایجاد عفونتهای لگنی بسیار زیاد میباشد.
در آزمایشگاه، کلامیدیا تراکوماتیس متصل به اسپرماتوزوئید مشاهده شده است. اسپرمهای متصل به کلامیدیا در مایع کولدوساک زنان مبتلا به سالپنژیت حاد یافت شده است (25). اسپرم قادر است به عنوان ناقل کلامیدیا عمل کرده و در نتیجه در عرض مدت کوتاهی پس از نزدیکی، ارگانیسم توسط اسپرم خود را به بخشهای فوقانی دستگاه تناسلی زنان برساند.
علاوه بر آن انتقال کلامیدیا تراکوماتیس در موارد آماده سازی اسپرم در آزمایشگاه دیده شده است (26). این مسئله خصوصاً در کشورهایی که اهداء اسپرم در آنها معمول میباشد از اهمیت زیادی برخوردار است.
در مورد انتقال کلامیدیا تراکوماتیس توسط سایر روشهای درمان ناباروری از جمله IVF یا تزریق اسپرم به داخل تخمک (ICSI) هنوز اطلاعات کافی وجود ندارد.
در حال حاضر نقش کلامیدیا تراکوماتیس در ایجاد ناباروری مردان مورد بررسی است. عفونتهای کلامیدیایی میتوانند منجر به اورتریت و التهاب غدد ضمائم جنسی در مردان گردد، عارضه عفونت صعودی منجر به انسداد مستقیم لولههای دستگاه تناسلی، صدمه به سلولهای اپی تلیال دخیل در اسپرماتوژنز و واکنشهای ایمونولوژیک و تولید آنتیبادیهایی ضد اسپرم (ASA) گردد.
همچنین همراهی اپیدیدیمیت با اورکیت میتواند به آتروفی بیضه و کاهش تولید اسپرم منجر گردد (27). ارتباط عفونتهای کلامیدیایی یا کیفیت اسپرم مورد بحث است (28). اساساً دانستههای فعلی ما بر اساس مطالعات سرولوژیک آنتیبادیهایی ضد کلامیدیایی (Clam Ab) در سرم یا ترشحات موضعی (اغلب در پلاسمای سمینال) میباشد. وجود آنتیبادی ضد کلامیدیایی (IgG) نشاندهنده تماس قبلی با ارگانیسم است. برای غربالگری جوامع بزرگتر میتوان از آزمایش LCR/PCR بر روی نمونه ادرار و نمونه ترشحات نواحی تناسلی افراد استفاده و اطلاعات بیشتری در مورد نقش کلامیدیا تراکوماتیس در ناباروری مردان بدست آورد.
هنوز مطالعات انجام شده ارتباط مشخص بین تماس قبلی با کلامیدیا تراکوماتیس و کیفیت اسپرم را مشخص ننمودهاند. تفاوتی بین مردان بارور و مردان با باروری کاهش یافته (Subfertile) از نظر آنتیبادی کلامیدیایی وجود نداشته (30) و در مایع سمینال مردان دارای آنتیبادی کلامیدیایی و مردان فاقد آن در برنامههای IVF تفاوتی در میزان باروری مشاهده نشده است (31). بنابراین بنظر می رسد که در مردان بی علامت سرولوژی مثبت از نظر آنتیبادی کلامیدیایی بر شناسایی افراد مبتلا به ناباروری مردان سود چندانی نداشته باشد. بین وجود آنتیبادیهای موضعی کلامیدیایی و کیفیت اسپرم و نتایج بعدی درمانهای ناباروری نیز ارتباط چشمگیری مشاهده نشده است.
تلاشهای بیشتری برای تعیین دقیقتر نقش کلامیدیا تراکوماتیس در ایجاد ناباروری در مردان لازم بوده و باید بخاطر داشت که اغلب ناباروری مشکل زوجین میباشد و به طور همزمان به فاکتورهای مربوط به زنان نیز باید توجه نمود.
در بیماران بدون علامت با یک شرح حال طولانی از ناباروری، ارزیابی از نظر کلامیدیا تراکوماتیس ممکن است بسیار دیر بوده و از مدتها قبل عوارض آن ایجاد شده باشد. سرولوژی کلامیدیا مطرح کننده این نکته است که تعداد زیادی از مردان با باروری کاهش یافته (Subfertile) قبلاً با ارگانیسم تماس داشتهاند. به منظور پیشگیری از عواقب بعدی خصوصاً ناشی از انتقال کلامیدیا تراکوماتیس به زنان، غربالگری کلامیدیا تراکوماتیس در گروههای بزرگ مردان جوان مفید به نظر میرسد. غربالگری و درمان به موقع مردان آلوده طیف وسیعی از ناباروریها را کاهش خواهد داد.
درمان عفونت کلامیدیا تراکوماتیس درمانهای توصیه شده قطعی از طرف مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها (CDC) عبارت از: اریترومایسین 1 گرم خوراکی در یک نوبت یا داکسی سیکلین 100 میلی گرم خوراکی دوبار در روز بمدت 7 روز میباشد (32). رژیمهای درمانی جایگزینی شامل اریترومایسین 500 میلی گرم خوراکی روزانه 4 بار برای 7 روز یا فلوکساسین 300 میلی گرم خوراکی 2 بار در روز برای 7 روز است.
اریترومایسین از مزایای زیادی برخوردار است، از جمله قابلیت استفاده در یک نوبت در مقایسه با دوره درمانی 7 روزه با سایر رژیمها، عوارض کم گوارشی و غلظت بیشتر در ماکروفاژهای مخاط و بافتها و نیمه عمر 7-5 روز آن میباشد (23). ولی هنوز در موارد بارداری و سندرمهایی مثل PID، درمان یک نوبتی توصیه نمیشود مگر در افراد بارداری که نتوانند اریترومایسین را تحمل کنند. درمان در هر دو شریک جنسی باید همزمان صورت گیرد و بیماران باید تا پایان دوره درمانی از نزدیکی خودداری نمایند.
پیشگیری از عفونتهای کلامیدیا تراکوماتیس کنترل بیماریهای منتقله از راه تماس جنسی (STD) یک مسئله بهداشتی عمومی است و با اپیدمیک شدن HIV اهمیت بیشتری هم پیدا کرده است.
از آنجایی که انتشار STD و از جمله HIV ریسک فاکتورهای رفتاری مشابهی دارند، استفاده از روشهای سالم تر تماس جنسی بر روی هر دو آنها تأثیر خواهد داشت.
در مورد کلامیدیا تراکوماتیس غربالگری به منظور پیشگیری از عوارض بعدی از اهمیت زیادی برخوردار است. برنامههای کنترل کلامیدیا عبارتند از:
- توسعه مراکز تشخیص با کیفیت بهتر.
- طراحی راهنمایی پزشکان برای تشخیص بالینی و درمان سرویست و PID.
- غربالگری جامعه به منظور شناسایی موارد بدون علامت.
- برقراری سیستم گزارش دهی مناسب.
- نظارت و بازدید مرتب.
- آموزش بیماران.
پیشگیری از بیماری میتواند در سطوح اول و دوم یا سوم صورت گیرد.
در سطوح اول و دوم، سیستمهای بهداشتی باید درگیر باشند و خدمات آنها برای تمام افراد قابل دسترس باشد. پیشگیری در سطوح سوم معمولاً از موفقیت کمتری برخوردار است زیرا بدنبال عفونتهای حاد و مزمن دستگاه تناسلی فوقانی، هنگامی که علائم پدیدار میشوند. اغلب صدمات قابل ملاحظه بر سیستم وارد شده است.
پیشگیری اولیه شامل پیشگیری از تماس و اکتساب بیماری توسط آموزش بهداشت میباشد. در این مرحله پزشک نقش بسیار مهمی داشته و نقش خود را از طریق اخذ شرح حال دقیق، درخواست آزمایشات غربالگری مناسب، بررسی همسر بیمار و دادن توصیههای بهداشتی مناسب اعمال میکند. همچنین باید برنامههای آموزشی مناسب و مفید برای نوجوانان گذاشته شود.
به منظور تشخیص زودرس بیماری در مرحله بدون علامت با هدف پیشگیری از عوارض بیماری و PID، پیشگیری ثانویه از طریق غربالگری عمومی صورت میگیرد. پیشرفتهای تکنولوژیک اخیر به این امر کمکهای زیادی کرده است.
با توجه به اثرات متعدد عفونتهای کلامیدیایی بر باروری افراد، پیشگیری، غربالگری و درمان آن بسیار مهم و مقرون به صرفه به نظر میرسد.