تاریخچه تعیین جنسیت فرزند پیش از بارداری به قرنها قبل برمیگردد. عوامل متعددی همچون مسائل فرهنگی، اجتماعی، مذهبی، اقتصادی و بالاخره طبی نظیر وجود بعضی از بیماریهای وابسته به کروموزوم X زوجین را تشویق به انتخاب روشهای سنتی یا درمانی جدید برای انتخاب جنسیت فرزند نموده است (1،2).
برقراری تعادل خانوادگی از جمله موارد دیگر انتخاب جنس فرزند میباشد. در سابق که کنترل جمعیت در کشور اجرا نمیگردید، اکثر خانوادهها پرجمعیت و معمولاً صاحب فرزند از هر دو جنس بودند. در صورتیکه اکنون و با اعمال سیاستهای کنترل جمعیت و تعداد کم فرزندان، هرچند که در کل جامعه ممکن است نسبت پسر و دختر بهطور نسبتاً مساوی و متعادل باشد؛ اما، در خانوادهها این نسبت برقرار نبوده و اکثر خانوادهها دارای فرزندان دختر یا پسر (از یک جنس) هستند و این موضوع آزردگی آنها را به دنبال دارد. لذا، به نظر میرسد به کارگیری روشهایی که بتواند در این زمینه موثر باشد، به ارتقاء سلامت روانی جامعه کمک خواهد نمود.
اگرچه در وضعیت طبیعی، اسپرم در تعیین جنسیت نوزاد نقش دارد؛ ولی هنوز مشخص نیست که چه عواملی در انتخاب اسپرم حاوی کروموزوم X یا Y جهت باروری تخمک نقش دارند. Ericsson و همکاران اعتقاد دارند که اسپرمهای حاوی کروموزوم Y به علت وزن کمتر فعالتر از اسپرمهای حاوی کروموزوم X میباشند (3). البته Rose و همکاران بر این باورند که علت این امر غنیسازی اسپرم با سلولهای حاوی کروموزوم Y نیست و مکانیسم دیگری در این امر دخیل میباشد (4). در مجموع در جوامع بشری، میزان مذکر به مونث تقریباً یکسان است. اما جوامع با نژادهای متفاوت بهعلت تفاوتهای ژنتیکی دارای میزان مذکر به مونث مختلف میباشند. برای مثال، سیاهپوستان بیش از سفیدپوستان دارای فرزند دختر میباشند (5).
در حال حاضر، روشهای متفاوت آزمایشگاهی برای تعیین جنسیت فرزند قبل از بارداری ابداع شده است که عبارتند از: روش تشخیص ژنتیکی قبل از لانهگزینی (PGD) که طی آن پس از تحریک تخمکگذاری، با استفاده از میکرواینجکشن، اسپرم بهداخل تخمک تزریق شده عمل لقاح صورت میگیرد. سپس با بیوپسی از جنین 8-6 سلولی یک بلاستومر را جدا نموده و با روش FISH یا روشهای مولکولی جنس بلاستومر تعیین میشود و بعد از کشت، جنین با جنسیت مورد نظر به رحم منتقل میشود. روش فوق از حساسیت بالایی برخوردار است؛ ولی بسیار پرهزینه، دارای تکنیک پیچیده و شانس بارداری پایین میباشد (6). روش دیگر روش Microsort است که با استفاده از دستگاه فلوسیتومتری اسپرمهای رنگآمیزی شده با ماده فلورسنت جدا شده و سپس اسپرمهای حاوی کروموزوم مورد نظر از طریق IUI به رحم منتقل میشوند. این روش در حیوانات بهطور گسترده استفاده شده است (6). اما به علت استفاده از رنگهای فلورسنت از جمله رنگ هوخست و اشعه لیزر در روش میکروسورت، کاربرد آن در موارد انسانی انتقاد برانگیز شده است (7،8). روش بعدی استفاده از گرادیان آلبومین است که شامل عبور دادن اسپرم از لایههای آلبومین انسانی است تا اسپرمهای حاوی کروموزوم Y از اسپرمهای X در دو لایه متفاوت از یکدیگر جدا شوند. لازم به ذکر است که کارایی این روش در تعیین جنسیت فرزند بارها توسط محققین مورد بحث قرار گرفته است. بعضی از مطالعات روش فوق را مورد تأیید قرار دادهاند (3،8،9) و برخی دیگر آن را ناموفق گزارش نمودهاند (12-10). روش چهارم، روش ساده Modified Swim-up است که براساس حرکت اسپرم پایهگذاری شده است و طی چند مرحله انجام میگیرد (13). گرچه، میزان موفقیت این روش در دستیابی به جنس پسر 89% و به جنس دختر 86% گزارش شده است؛ ولی دیگر محققین، نظر خاصی در مورد کارایی این تکنیک اعلام نکردهاند. تنها مورد گزارش شده جهت دستیابی به جنس مذکر با استفاده از روش اریکسون در ایران مربوط به تحقیق نصراصفهانی و همکاران میباشد (14). آنها 45 زوج (21 زوج بارور و 24 زوج نابارور) را تحت درمان قرار دادند. نتایج نشان داد که دستیابی به جنس مورد نظر در گروه بارور 80% و در گروه نابارور 5/54% بود.
با توجه به موارد فوق و نیز تمایل به داشتن فرزند پسر در جوامع آسیایی از جمله ایران که گاهی به افزایش رشد جمعیت به علت بارداریهای مکرر تا دستیابی به فرزند پسر و نیز عوارض روحیـ روانی و اقتصادی پیامد آن منجر میشود، این مطالعه تدوین گردید. هدف آن بررسی نتایج مربوط به انتخاب جنس نوزاد به روش جداسازی اسپرم با گرادیان آلبومین در افراد بارور و نابارور تحت درمان تلقیح داخل رحمی اسپرم (IUI) بود. با انجام این مطالعه به نظر میرسد کارایی این روش نسبتاً آسان، ارزان، غیرتهاجمی و قابل انجام با حداقل امکانات آزمایشگاهی را بتوان مورد ارزیابی
قرار داد.
افراد تحت مطالعه: در این مطالعه توصیفیـ تحلیلی از فروردین 85 تا خرداد 86، تعداد 32 مورد از زوجین متقاضی تعیین جنسیت به روش IUI و گرادیان آلبومین ارزیابی شدند. از بین این افراد، 31 زوج خواهان فرزند پسر و فقط یک زوج متقاضی فرزند دختر بودند. در ضمن، 30 زوج قبل از انجام IUI دارای حداقل یک فرزند بودند. بنابراین فقط دو زوج مشکل ناباروری داشتند.
به تمام افراد مشاوره لازم در خصوص روش کار، میزان موفقیت، موارد احتمال سقط و نیز هزینه درمان داده شد.
تحریک تخمک گذاری: پس از سونوگرافی اولیه، از روز سوم یا چهارم سیکل قاعدگی روزانه 2 آمپولhMG (Menogon, Ferring, Germany) تجویز شد. با بررسی اندازه فولیکول در سونوگرافی ترانس واژینال و رسیدن سایز اولین فولیکول به mm18 تزریق آمپول hMG قطع و آمپول hCG (Daroupakhsh, Iran) به میزان IU10000 تجویز گردید.
بررسی پارامترهای اسپرم: نمونه مایع منی به روش خود تحریکی در داخل ظرف استریل یکبار مصرف جمعآوری و سپس، در دمای C37 برای مدت 15 دقیقه نگهداری گردید. وضعیت پارامترهای ماکروسکوپی مایع سمینال شامل حجم، آگلوتیناسیون و قوام با استفاده از دستورالعمل سازمان بهداشت جهانی (WHO)، مشخص شد (15). پس از آن با استفاده از وسیله Makler Chamber غلظت اسپرم، نوع و درصد تحرک آن مشخص گردید. برای بررسی مورفولوژی اسپرم و نیز غلظت سلولهای گرد از رنگآمیزی گیمسا استفاده و تعداد 100 اسپرم به همراه سلولهای غیراسپرمی پراکنده در بین آنها بررسی شد. سلولهای لکوسیت نیز با توجه به دستورالعمل WHO به روش Endz شناسایی و میزان آن به صورت میلیون به ازای هر میلیلیتر مایع منی گزارش شد.
روش گرادیان آلبومین: در یک لوله فالکون، مقدار ml3-2 مایع منی و هم حجم آن محیط Ham’s F10 (از قبل گرم شده) بدون آلبومین اضافه و پس از مخلوط نمودن با دور rpm2000 برای 10 دقیقه سانتریفوژ شد. سپس مایع رویی را دور ریخته و ml2 محیط Hams به آن اضافه گردید. جهت جداسازی اسپرمهای حاوی کروموزومXوY با استفاده از گرادیان آلبومین به روش ذیل اعمال گردید:
1- ml4 آلبومین انسانی 10% گرم شده (در دمای آزمایشگاه) به 4 لوله فالکون کوچک به طور مساوی اضافه و به هر کدام مقدار ml5/0 محلول اسپرمی تهیه شده از مرحله قبل افزوده شد و برای مدت 30 دقیقه در دمای C37 قرار داده شد.
2- از هر لوله به آرامی حدود ml5/0 رسوب برداشته شد. به خاطر وجود آلبومین 10% و مدت زمان 30 دقیقه و حرارت C37 درجه اسپرمهای متحرک ته نشین شدند و نمونه از بخش تهنشین برداشته شد (شکل
1- الف).
3- از 4 لوله فالکون کوچک استفاده و به هر کدام مقدار ml5/0 آلبومین 20% و سپس ml1 آلبومین 5/12% اضافه گردید. نهایتاً ml5/0 محلول اسپرمی از مرحله قبل به آن افزوده و برای 45 دقیقه در دمای C37
حفظ شد.
4- اسپرمهای رسوب کرده (حاوی کروموزوم Y) در هر لوله را با یک پیپت برداشته و با محیط Hams با دور rpm2000 (برای دو مرتبه و هر مرتبه 5 دقیقه) سانتریفوژ شدند. در این حالت اسپرمهای موجود در محلول بالای رسوب، حاوی کروموزوم X میباشند (شکل 1- ب).
5- سپس مایع رویی را دور ریخته و حداکثر ml5/0 محیط Hams به آن اضافه نموده و محلول تا انجام IUI در انکوباتور نگهداری شد.
انجام IUI: حدوداً 35 ساعت بعد از تزریق hCG، عمل IUI با اسپرم آماده شده انجام شد. حدود l500-400 از محلول حاوی بیش از 10 میلیون اسپرم بهداخل کاتتر ترانسفر کشیده و به طور کامل به داخل حفره رحمی تخلیه شد. حدود 20 دقیقه، فرد تحت عمل IUI به صورت خوابیده باقی ماند و سپس ترخیص شد.
بارداری: اولین آزمایش بارداری حدود 2 هفته بعد از عمل IUI انجام شد تا براساس میزان hCGوضعیت بارداری شیمیایی مشخص شود. یک ماه بعد، با انجام سونوگرافی و مشاهده تپش قلب، بارداری کلینیکی به ثبت رسید. موارد سقط یا زایمان نیز ثبت شد.
روش آماری: تمام دادهها با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون 2، t و ناپارامتری ویلکاکسون مورد آنالیز آماری قرار گرفت و p<0.05 به عنوان سطح معنیداری آماری در نظر گرفته شد.
در این بررسی حداقل و حداکثر سن زنان به ترتیب 21 و 43 سال با میانگین 4/5 ± 97/32 سال بود و مردان دارای سن 28 تا 45 سال با میانگین 3/4±84/37 سال بودند. 30 زوج حداقل یک فرزند سالم داشتند و از این تعداد فقط 2 زوج، هر یک دارای یک فرزند پسر بودند. به طور متوسط تعداد فرزندان هر زوج قبل از درمان 84/0±50/1 فرزند بود. نتایج حاصله از وضعیت زوجهای تحت درمان IUI به منظور دستیابی به جنس فرزند دلخواه در جدول 1 ارائه شده است. دو زوج نابارور با سن 24 و 25 سال متقاضی جنس پسر بودند که نتیجه بارداری در یک زوج منفی بود و جنین زوج دیگر در 2 ماهگی دچار سقط شد. همچنین نتایج حاصل نشان داد که از 11 مورد بارداری (4/34%) حاصل شده به این روش، در 4 مورد سقط در 3-2 ماهگی اتفاق افتاد. در ضمن، یک زوج خواهان فرزند دختر بودند که برخلاف خواسته آنها صاحب یک فرزند سالم پسر شدند. زوج مذکور (35 و32 ساله) دارای یک فرزند پسر با بارداری طبیعی بودند و برای اولین بار تعیین جنسیت به روش IUI در مورد آنها انجام میشد. در ضمن از تعداد 31 زوج که خواهان فرزند مذکر بودند، 5 زوج صاحب فرزند پسر و یک زوج صاحب فرزند دختر شدند. زوج مذکور قبل از درمان دارای 2 دختر سالم بودند. نتایج همچنین نشان داد که 3 زوج از زوجین تحت درمان که بارداری در آنها صورت نگرفته بود در فاصله 4-2 ماه بعد، به صورت طبیعی باردار شدند.
جدول 2 بیانگر وضعیت پارامترهای اسپرم قبل و بعد از انجام عمل جداسازی اسپرمهای Y و X به روش گرادیان آلبومین میباشد. نتایج نشان داد که غلظت اسپرم به صورت معنیداری پس از انجام فرآیند جداسازی اسپرم کاهش یافته بود (001/0<)، اما تحرک سریع، کند و نیز میزان مورفولوژی طبیعی اسپرم به طور چشمگیری افزایش داشت (به ترتیب 001/<، 05/0< و05/0<) و به نظر میرسد این دو عامل در میزان موفقیت لقاح و متعاقباً دستیابی به جنس مورد نظر (پسر) نقش اصلی را ایفا کرده باشد.
جدول 3 وضعیت پارامترهای اسپرم در دو گروه I (دستیابی به فرزند پسر) و II (عدم دستیابی به فرزند پسر) را نشان میدهد. نتایج نشان داد که میزان پارامترهای غلظت، تحرک پیشرونده و نیز مرفولوژی طبیعی اسپرم در گروه Iدر مقایسه با گروه II از شرایط مطلوبتری برخوردار است.
انگیزه و تلاش برای تعیین جنسیت فرزندان قبل از بارداری یکی از دغدغههای زوجین جوان در کشورهای آسیایی میباشد. کشور ما ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و این خواسته در زوجین بارور بهمراتب بیشتر از افراد نابارور میباشد. در حال حاضر چندین روش آزمایشگاهی برای تعیین جنسیت جنین وجود دارد (16). یکی از این روشها که بارها توسط محققین مورد بررسی قرار گرفته است، روش جداسازی اسپرم با گرادیان آلبومین یا "روش اریکسون" میباشد که برای اولین بار در سال 1973 در مجله Nature انتشار یافت (3). در این روش، اسپرمهای سبکتر (Y) به مراتب سریعتر از بقیه، در لایههای آلبومین انسانی (HAS) عبور نموده و در لوله آزمایشگاهی تهنشین میشوند. افرادی همچون Ericsson, Glover, Pyrazak و Rose تکنیک فوق را برای دستیابی به جنس مورد نظر (بهخصوص جنس مذکر) مؤثر میدانند (3،8،9،11،17). اما Ross,Vidal و Wang با گزارشات مربوط به نتایج مطالعات خود روش فوق را بی اثر قلمداد کردهاند (10،12،18).
در این راستا محققین "مرکز انتخاب جنسیت" از هنگکنگ مطالعه خود را در مورد کارایی تکنیک اریکسون قرار دادند (4). نتایج نشان داد که از 18 زوجی که خواهان پسر بودند، 14 مورد موفق شده و 4 مورد دچار سقط شده بودند. در نهایت، میزان موفقیت زایمان با نوزاد پسر بیش از 80% بود. نتایج حاصله از مطالعه حاضر نیز نشان داد که میزان موفقیت در تولد فرزند دلخواه بیش از 70% بود و میزان سقط 5/12% بهدست آمد. میزان سقط در این مطالعه کمتر از میزان آن در مطالعه "مرکز انتخاب جنسیت" هنگ کنگ بود.
در مطالعه Jaffe و همکاران، میزان موفقیت در دستیابی به جنس مذکر بیش از 55% و جنس دختر 78% گزارش شد (19). در مطالعه دیگری که توسط Silverman و همکاران انجام گرفت، میزان تولد نوزاد با جنسیت دختر حدود 74% بهدست آمد (20). در مطالعه کنونی، میزان موفقیت در دستیابی به جنس پسر بیش از 85% بود. ولی، یک زوج خواهان دختر بودند که در نهایت صاحب فرزند پسر شدند. احتمالاً این امر میتواند مربوط به عدم استفاده از کلومیفن سیترات باشد. طی تحریک تخمکگذاری 32 زوج از افراد تحت مطالعه، فقط از داروهای hMG و hCG استفاده شد. نصر اصفهانی و همکاران برای تحریک تخمکگذاری بیماران نابارور از کلومید، hMG وhCG استفاده نمودند، در صورتیکه برای افراد بارور فقط از hCG استفاده کردند. میزان موفقیت در دستیابی به جنس مذکر در گروه نابارور در حدود 54% بدست آمد (14). احتمالاً این امر به علت استفاده از کلومید در روش تحریک تخکگذاری بوده است. Silverman بیان نمود که اگر طی تحریک تخمکگذاری از کلومیفن سیترات استفاده شود، افزایش در میزان تولد جنس مونث را شاهد خواهیم بود (20). البته با یک مورد نمیتوان به نتیجهگیری نهایی دست یافت و باید نمونههای بیشتری را تحت مطالعه قرار داد. نتایج این تحقیق همچنین نشان داد که احتمالاً روش اریکسون برای افراد نابارور کارآیی مناسب را ندارد؛ بهخصوص اگر پارامترهای اسپرم از وضعیت نامناسبی برخوردار باشند. این فرضیه وجود دارد که اسپرمهای بسیار فعال دارای کروموزوم Y باشند، چرا که اسپرمهای Y به علت وزن کمتر دارای تحرک بیشتری هستند (3،17). با توجه به خصوصیات پارامترهای اسپرم مشخص شد که وضعیت تحرک پیشرونده سریع و نیز مورفولوژی طبیعی اسپرم بعد از عمل جداسازی آن با گرادیان آلبومین به مراتب بهتر از قبل از عمل جداسازی شده بود. دو پارامتر فوق میتوانند نقش اساسی را در میزان بارداری بیش از 30% ایفا نماید. همچنین، در مجموع کیفیت اسپرم در مواردی که به فرزند پسر دست یافته بودند بهتر از دیگر زوجین بود. بنابراین، روش اریکسون در تعیین جنسیت فرزند پسر مؤثر بوده و آن را میتوان برای افراد متقاضی باروری به کار گرفت.
اگرچه امروزه روشهای دیگری که از حساسیت بیشتری برخوردار هستند را میتوان جایگزین روش اریکسون نمود؛ ولی باید توجه داشت که تکنیک Microsort با استفاده از دستگاه فلوسیتومتری علاوه بر هزینه سنگین وسایل مربوطه و تحمیل هزینههای درمانی به زوجین، عاری از خطر نیست (4). در روش میکروسورت با فلوسیتومتری اسپرمها با رنگ سمی فلورسنت رنگآمیزی شده و در زیر اشعه دستگاه قرار میگیرند که این عوامل نگران کننده میباشد. کاربرد این روش بیشتر در تولید مثل حیوانات و نیز مواردی نظیر بیماریهای ژنتیکی وابسته به کروموزوم X پیشبینی شده بود (21). البته، باید مطالعه Fugger و همکاران را مد نظر قرار داد که وضعیت سلامت نوزادان متولد شده با استفاده از روش Microsort را مورد تأکید قرار داده بود (22).
روش PGD/FISH نیز بسیار تخصصی و گرانقیمت است و بسیاری از افراد متقاضی بهعلت محدود بودن مراکز سرویسدهی امکان دسترسی به آن را ندارند. با این حال این روش برای تعیین جنسیت از حساسیت بسیار بالایی برخوردار است (23،24). بنابراین، با توجه به موارد فوق تکنیک جداسازی اسپرم بهروش اریکسون را میتوان بهعنوان یک روش موفق در تعیین جنسیت نوزاد در نظر گرفت. البته، باید توجه داشت که حتماً زوجین متقاضی باید تحت مشاوره قرار گیرند و میزان موفقیت این روش و پروتکل درمانی به آنها گوشزد شود.
نتایج این مطالعه نشان داد که روش اریکسون با جداسازی اسپرم با روش گرادیان آلبومین و IUI روش غیرتهاجمی مناسبی برای تعیین جنسیت در افراد بارور میباشد و با به کارگیری روش فوق میتوان از تعداد بارداریها و یا سقطهای ناخواسته تا حد زیادی جلوگیری نمود. کارایی تکنیک اریکسون جهت افراد نابارور نیاز به بررسی بیشتر دارد.
بدینوسیله نویسندگان مراتب قدردانی خود را از سرکار خانمها، دکتر ویدا رضوی و دکتر فرحناز مردانیان و نیز لاله شارق و نسرین شکرریز اعلام مینمایند.