en بررسى روند فوليكولوژنز بوسيله ميكروسكوپ الكتروني پس از قرارگيرى در معرض ميدان الكترومغناطيس مقدمه: ميدان الکترومغناطيس حاصل از وسايل الکتريکی مختلف نظير لوازم خانگی، ابزارهای تشخيصی و صنعتی سبب شده است که انسانها دائمأ در معرض اين فاکتور محيطی قرار گيرند. گرچه نتايج حاصل از بررسي‌هاي اپيدميولوژيك و تجربي نشان دهنده اثرات سو ميدان‌هاي الكترومغناطيس بر سيستم‌هاي بيولوژيك است؛ ولي در مورد مكانسيم عمل و اثرات دقيق آنها وحدت نظر وجود ندارد. هدف از بررسی حاضر مطالعه اثرات مورفولوژيک ميدان‌های الکترومغناطيس بر بافت تخمدان در سطح سلولي و با استفاده از ميكروسكوپ الكتروني می‌باشد. مواد و روشها: برای اين منظور ،30 سر رت ماده بالغ نژادWistar تهيه و رت‌ها به دو گروه كنترل و آزمايش، هر گروه 15 سر رت تقسيم شدند. رت‌هاي گروه آزمايش به مدت چهار ماه و روزانه چهار ساعت در معرض ميدان الکترومغناطيسی با شدت mT3 قرار گرفتند. پس از اتمام دوره آزمايش، تخمدانهاي هر دو گروه آزمايش و کنترل جدا گرديد و پس از فيكس نمودن و آماده‌سازي با ميکرو سکوپ الکترونی عبوری (TEM) مطالعه شد. بررسي‌هاي مورفومتريك به‌طريق شمارش و اندازه‌گيري بر روي ميكروگرافها انجام و ميانگين‌ پارامترهاي كمي با استفاده از T-test مورد آناليز قرار گرفت. براي آناليز داده‌ها از نرم‌افزار آماري SPSS استفاده و 05/0= به عنوان سطح معني‌داري در نظر گرفته شد. نتايج: مطالعه باTEM نشان داد که در گروه آزمايش و تحت تاثير ميدان الکترومغناطيس، در مقايسه با گروه كنترل، اووسيت‌ها چروکيده مي‌شوند و ضخامت زونا پلوسيدا از mm 42/0 47/4 در گروه كنترل به mm25/024/3 كاهش مي‌يابد و تعداد ميكروويلي‌هاي نفوذ كرده به آن از تعداد 56/08/9 در هر سانتي‌متر مربع در گروه كنترل به 83/0 13/4 عدد در هر سانتي‌متر مربع در گروه آزمايش كاهش مي‌يابد كه اين كاهشها از نظر آماري معني‌دار مي‌باشد (001/0P<). در سيتوپلاسم اووسيت رت‌های گروه آزمايش تيغه‌هاي سيتوپلاسمي متراكم‌تر می‌گردد و هسته سلول‌های گرانولوزا متراکم و داراى کروماتين حاشيه‌ای مي‌شود و واکوئل‌های متعدد ظاهر می‌گردند. از ديگر تغييرات مورفولوژيک قابل مشاهده در سلول‌های گرانولوزای گروه آزمايش، مبهم شدن کريستا‌های ميتوکندری‌ها، بروز علائم آپوپتوز در اين سلول‌ها از قبيل فاصله‌گيري از سلول‌های مجاور و پيدايش اجسام آپوپتوزی بود که با افزايش تعداد ماکروفاژها همراه بود. نتيجه‌گيري: براساس نتايج حاصل ميدان الکترومغناطيس با اثرگذاری بر عملکرد سلولها، تغييرات غشايی و القاء آپوپتوز باعث مهار رشد فوليکولها و رسيدگی اووسيت مي‌گردد. بر اين اساس مي‌توان نتيجه‌گيری کرد که ميدان‌هاي الکترومغناطيس با مکانيسم‌های فوق بر روند تکامل طبيعي اووژنز تأثير گذاشته و مي‌تواند زمينه‌ساز كاهش باروری گردد. Introduction: Humans are continuously exposed to harmful environmental factors, such as electromagnetic fields (EMF) produced by home appliances, diagnostic tools and industrial instruments. The adverse effects of electromagnetic field on biological systems has been shown by epidemiologic and experimental studies. However, the results about the exact mechanism of its actions and its effects on different organs are not conclusive. The present study is designed to investigate morphological effects of EMF on ovarian follicles, at cellular level, using electron microscope. Materials and Methods: For this purpose, 30 adult female wistar rats were used (15 as control and 15 as experimental group). The rats in experimental group were exposed to 3 milli Tesla EMF for 4h/day for 4 months. After the experimental period, the ovaries eblated from both experimental and control groups, after proper fixation and processing, the thin sections were studied by transmission electron microscopy (TEM). Morphometric studies were carried out on electron micrographs using measurements and counting techniques. The data were analysed using students T- test. Results: Electron micrographs revealed that in EMF exposed group, in comparison to control group, the oocytes had shrunk and the thickness of zona pellucida and the number of penetrated microvilli were significantly (P<0.001) reduced (4.470.42 vs. 3.240.25 as 9.80.56 vs. 4.130.83 respectively). In the cytoplasm of oocytes from the experimental group the lamella were condensed. The granulosa cells from the EMF-exposed rats showed nuclear condensation and chromatin margination and several vacuoles appeared in their cytoplasm. The other morphological changes inclued; disappearance of mitochondrial cristaes, appearance of apoptotic signs such as separation from neighboring cells and appearance of apoptotic bodies. These changes were associated with an increase of macrophages. Conclusion: Our results suggest that EMF-exposure inhibits follicular growth and oocyte maturation by affecting cellular function, membrane changes and inducing apoptosis. It is concluded that EMF exposure, by the above mechanisms, could interfere with normal process of oogenesis and lead to subfertility. میدان الکترومغنازیس، میکروسکوپ الکترونی عبوری، آپوپتوز، رت، تخمدان، فولیکول، سلول های گرانولوزا Electromagnetic field, Transmission electron microscope (TEM), Apoptosis, Rat, Ovary, Follicle, Granulosa cell 299 308 https://www.jri.ir/article/164 /documents/fullpaper/fa/164.pdf LeilaRoshangarHistology Department, Faculty of Medicine, Tabriz Medical Sciences University, Tabriz, Iranليلاروشنگر364JafarSoleimaniradDrug applied research center, Tabriz University of Medical ٍSciences, Tabriz, Iranجعفرسليماني رادSoleimanij@tbzmed.ac.ir163