en مطالعه فراساختاری اشکال آپوپتوتیک سلولهای اسپرماتوژنیک به‌دنبال تيمار با بوسولفان در موش بالغ زمينه و هدف: شيمي‌درماني داراي اثرات سوء بر اسپرماتو‍‍ژنز است و منجر به اوليگواسپرمي و يا آزواسپرمي براي مدت‌هاي طولاني مي‌شود. مطالعات كمي در ارتباط با تغييرات فراساختاري سلول‌هاي زاياي مردانه به‌دنبال تجويز بوسولفان (داروي ضد سرطان) وجود دارد. هدف از مطالعه حاضر، بررسي تغييرات فراساختاري اشكال آپوپتوتيك سلول‌هاي زاياي موش نر به‌دنبال تيمار با دوزهاي مختلف بوسولفان مي‌باشد. روش بررسي: مطالعه حاضر روي 32 موش نر بالغ 8 هفته‌اي انجام گرفت. حيوانات در 4 گروه شامل يك گروه كنترل كه DMSO دريافت مي‌كردند و در سه گروه مورد كه به ترتيب دوزهاي mg/kg10، 20 و 40 بوسولفان دريافت نمودند. بوسولفان به تك دوز و به‌صورت داخل صفاقي تزريق و پس از 35 روز بيضه‌ها در همه گروهها تشريح شد و جهت مطالعه آپوپتوز با كمك ميكروسكوپ الكتروني انتقالي TEMو روش تانل TUNELتحت بررسي قرار گرفت. همه يافته‌ها با روش آماري ANOVA و با استفاده از نرم افزار آماري SPSS با يكديگر مورد مقايسه قرار گرفتند. 05/0p< به عنوان سطح معني‌داري در نظر گرفته شد. نتايج: تزريق بوسولفان به صورت تك دوز اشكال فراساختاري آپوپتوز را در همه گروهها القاء كرد. تغييراتي مانند هيپركروم شدن كناري هسته سلول‌هاي زايا به‌خصوص اسپرماتوگونيها، تغيير شكل هسته سلول‌هاي زايا، جدا شدن سلول‌هاي زايا، حضور فضاهاي بزرگ بين سلول‌هاي مجاور، چروكيدگي سلولي، حضور واكوئل در سلول‌هاي زايا و اجسام آپوپتوتيك در سلول‌هاي سرتولي غالباً مشاهده شد. بيشترين تغييرات فراساختاري آپوپتوز در اسپرماتوگونيها و اسپرماتوسيت‌هاي اوليه مشاهده گرديد. شيوع كم و خودبخودي آپوپتوز در گروه كنترل (57/0± 77/2%) به‌‌خصوص در اسپرماتوسيت‌هاي اوليه مشاهده شد. درصد سلول‌هاي آپوپتوتيك در مقاطع عرضي لوله‌هاي سمينيفروس در گروه‌هاي تحت درمان با 10 و mg/kg20 بوسولفان، به ترتيب (23/6±09/%54 و 32/7±23/58%) به‌صورت معني‌دار افزايش يافت. درصد سلول‌هاي آپوپتوتيك در گروه تحت درمان با mg/kg40 بوسولفان، (67/5±16/28%) نيز افزايش داشت (001/0p<). نتيجه‌گيري: تزريق تك دوز بوسولفان در دوزهاي mg/kg10، 20 و 40، آپوپتوز را در سلول‌هاي زاياي نر به‌خصوص در اسپرماتوگونيها و اسپرماتوسيت‌هاي اوليه القاء مي‌كند. مقدار آپوپتوز در سلول‌هاي زاياي نر در گروه‌هاي تحت درمان با بوسولفان، وابسته به دوز نمي‌باشد. كاهش در مقدار سلول‌هاي آپوپتوتيك در گروه تحت درمان با mg/kg40 بوسولفان، ممكن است ناشي از كاهش بيشتر تعداد سلول‌هاي زايا در مقايسه با گروه‌هاي تحت درمان با mg/kg20و10 باشد. Introduction: Chemotherapy has adverse effects on spermatogenesis and results in reversible or irreversible oligozoospermia or azoospermia. Little is known about the ultrastructural alterations of male germ cells following busulfan administration, as an anti-cancer drug. The present study aimed to study the ultrastructural alterations or apoptotic features of male mouse germ cells, following administration of various doses of busulfan. Materials & Methods: This study was performed on thirty-two 8-week-old adult male mice. Animals were divided into four groups. The mice on the control group were treated with DMSO and in the second, third and forth groups were treated with 10mg/kg, 20mg/kg and 40mg/kg busulfan, respectively. Busulfan was injected as a single dose intraperitoneally. Thirty-five days after the treatment, the mice testes were dissected and prepared for apoptosis study by trans-mission electron microscopy (TEM) and TUNEL assays. The results were analyzed by ANOVA test using SPSS software and a p<0.05 was regarded statistically significant. Results: A single dose of busulfan induced ultrastructural features of apoptosis in all the experi-mental groups such as: chromatin marginalization of germ cell nuclei, especially in spermatogo-nia, deformation of nuclei, separation of germ cells and presence of large spaces between adjacent cells, cell shrinkage, occasional presence of vacuoles in germ cells and apoptotic bodies in sertoli cells. Ultrastructural features of apoptosis were more frequent in spermatogonia and primary sper-matocytes. Apoptosis was observed less frequently in the control group (2.77±0.57%), particularly in primary spermatocytes. However, the number of apoptotic cells in 10mg/kg and 20mg/kg busulfan treated groups were (58.23±7.32% and 54.09±6.23%) significantly higher than the number of apoptotic cells in 40mg/kg treated group (28.16±5.67%), (p<0.001). Conclusion: Administration of a single dose of busulfan in various doses of 10mg/kg, 20mg/kg and 40mg/kg, induces apoptosis in male germ cells, especially in spermatogonia and primary sper-matocytes. Degree of apoptosis in male germ cells in busulfan treated groups is not dose depen-dent. Fewer number of apoptotic cells in 40mg/kg busulfan treated group may be due to more declines in the number of germ cells in comparison to 10 and 20mg/kg busulfan treated groups. بوسولفان، شیمی درمانی، سلول زایا، آپوپتوز، اسپرماتوژنز، آزواسپرمی، سلول سرتولی، بیضه Busulfan, Chemotherapy, Germ cells, Apoptosis, Spermatogenesis, Azoospermia, Sertoli cell, Testis 319 330 https://www.jri.ir/article/294 https://www.jri.ir/documents/fullpaper/fa/294.pdf FahimehMohammadghasemiDepartment of Anatomy, Faculty of Medicine, Gilan University of Medical Sciences, Rasht, Iranفهیمهمحمد قاسمیparsahistolab@gmail.com785JafarSoleimaniradElectron Microscopy Laboratory, Drug Applied Research Center, Tabriz University of Medical Sciences, Tabriz, Iranجعفرسليماني راد163Ahmad AliGhanbariAnatomy Department, Faculty of Medicine, Tabriz Medical Sciences University, Tabriz, Iranاحمد علیقنبری502