2008 9 2 35 97

مشاوره و ارزيابي در جايگزيني رحمي Consultations and Health Assessments in Surrogacy 2 1 زمينه و هدف: جايگزيني رحم، روشي است كه طي آن، بانوی صاحب رحم، جنين فرد ديگري را در رحم خود حمل مي‌كند و پس از طي دوران بارداري و زايمان، بر مبناي قراردادی از پيش منعقد شده، نوزاد حاصل را به زوج صاحب گامت تحويل مي‌دهد. زني كه جنين زن ديگري را طي دوران بارداري حمل مي‌نمايد، «رحم جايگزين» يا «بانوی صاحب رحم» ناميده مي‌شود و زوج ناباروري كه بر اساس قرارداد منعقد شده، پس از تولد نوزاد سرپرستي او را به عهده مي‌گيرند، «والدين نوزاد» تلقي مي‌گردند. تشخيص مصاديق زوج‌هاي متقاضی استفاده از رحم جايگزين، نيازمند بررسي كامل وضعيت توليد مثلي زوج نابارور و بانوي صاحب رحم از سوي متخصصان و تنظيم برنامة درماني آنهاست. اطمينان از سلامت جسمي‌ و رواني طرفين و آگاهي دقیق آنها از روش درماني تعيين شده و توجه به ابعاد شرعي، قانوني، فرهنگي و اجتماعي اين اقدام، ضروري به نظر مي‌رسد. شناخت انگيزه‌هاي رحم جايگزين مي‌تواند زوج را در تصميم‌گيري جهت گزینش فرد مناسب هدايت نمايد. مطالعات نشان مي‌دهد انتخاب رحم جایگزین آشنا نظیر بستگان، دوستان یا نزديكان، زمينة كاهش يا رفع مشكلات ناشي از عمل جايگزيني رحمي ‌را فراهم می‌نمايد. در بررسي سلامت جايگزينی رحمی، اطمينان از سلامت عمومی از دیدگاه متخصصان داخلی، صحت وضعيت توليد مثلي از منظر متخصصان زنان، عدم ابتلاي وي به بيماري‌هاي عفوني از ديدگاه متخصصان عفوني و داشتن سلامت رواني از ديد متخصصان روان‌شناسي/ روان‌پزشكي از اهميت خاصي برخوردار است. در ضمن، عدم اعتیاد، شاغل نبودن، داشتن سابقه حداقل يك فرزند سالم و سن كمتر از 35 سال دارای اهميت بسزایی است. علاوه بر ارزیابی معمول سلامت، بررسی‌های بیشتر از وضعیت سلامت جسمی، ریسک فاکتورهای بارداري و به خصوص آمادگی روحی طرفین لازم است. مشاوره و آماده سازي طرفين دخيل در درمان با روش رحم جايگزين، قبل از هر گونه اقدام درماني، نقش بسزايي در موفقيت درمان ايفا مي‌نمايد؛ چنان كه تداوم نظارت و مشاورات حين درمان و بعد از آن نيز ضروري به نظر مي‌رسد. نتیجه‌گیری: آشنایی با مشکلات به کارگیری این روش درمانی و محذوریت‌های پزشکی، فرهنگی، اجتماعی و قانونی آن حايز اهمیت است. تعهدات مندرج در قرارداد في‌مابين، از نكات مهم در موفقیت و صحت مشاورات صورت پذيرفته است. وجود قوانين و مقررات در بكارگيري روش رحم جايگزين، زمينه جلوگيري از مشكلات و عواقب ناشي از موارد پيش‌بيني نشده را فراهم مي‌نمايد. 2 Introduction: Surrogacy is defined as a procedure through which the owner of the uterus carries the fetus of another woman and based on an agreement the surrogate mother will overturn the baby upon delivery to the couples who have provided the gametes. The eligibility of applicant couples seeking surrogacy treatment should be assessed in terms of their reproductive potentiality, as well as the uterus owner’s, to determine their therapeutic protocol by relevant specialists. In this regard, physical and psychological health assessments of the two parties, their full recognition of suggested therapeutic procedures, along with compliance of the treatment processes with legal, cultural, social and Sharia laws should be taken into account. Recognition of the surrogates’ motives can lead infertile couples to select the right candidate. Research on the subject has revealed that selection of surrogate candidates among relatives or friends minimizes problems raised by such treatment options. Materials & Methods: The health assessment of surrogacy candidates necessitates approval of their physical health conditions by endocrinologists, health of their reproductive system by gynecologists, mental health by psychiatrists and absence of infectious diseases by relevant specialists. Furthermore, the candidates should neither be addicted to any narcotics or banned substances, nor go to work and be preferably under 35 years old and have a history of at least one healthy child. In addition, further tests for complete assessments of physical health might be needed and ruling out pregnancy risk factors and particularly psychological preparations of both parties are a must. Consultations and mental preparation of parties will enhance the success rate of the treatment. Moreover, continuous supervision and consultation during and after treatment procedures also seem to be of importance. Conclusion: The significance of recognizing problems associated with surrogacy and medical, cultural, social and legal considerations should be born in mind. Reflection of commitments by the two parties in the agreement is an important factor for consultations to be a success. Existence of surrogacy laws will prevent imminent problems and mishaps resulting from unpredicted circumstances. 107 115 Zohreh Z Behjati Ardakani Avicenna Infertility Clinic, Avicenna Research Institute (ACECR) Avicenna Infertility Clinic, Avicenna Research Institute (ACECR) Iran Mohammad Mehdi MM Akhondi محمدمهدی آخوندی Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Iran akhondi@avicenna.ac.i Farhad F Yaghmaie فرهاد یغمایی Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Iran Ali Reza A Milanifar Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Iran SurrogacyIVFCommissioning parentsInfertile couplesMedical consultationPsychological counselingLegal and cultural restrictions 309.pdf MacCallum F, Lycett E, Murray C, Jadva V, Golombok S. Surrogacy: the experience of commissioning couples Hum Reprod. 2003;18(6):1334-42.##Ciccarelli JC, Beckman LJ. Navigating rough waters: an overview of psychological aspects of surrogacy. J Soc Issues. 2005;61(1):21-43.##Sullivan L. Surrogacy: the case for a conventional approach. Med Law. 1991;10(4):401-15.##Golombok S, Murray C, Jadva V, Lycett E, MacCallum F, Rust J. Non-genetic and non-gestational parenthood: consequences for parent-child relationships and the psychological well-being of mothers, fathers and children at age 3. Hum Reprod. 2006;21(7):1918-24.##Brinsden PR. Gestational surrogacy. Textbook of Assis-ted Reproductive Techniques. Taylor & Francis, an imprint of the Taylor & Francis Group: USA, 2004;p: 855-66.##Abbas J, Model human reproduction technologies and surrogacy act. Iowa Law Rev. 1987;72(4):943-1013.##Steptoe PC, Edwards RG. Birth after the reimplantation of a human embryo. Lancet. 1978;2 (8085):366.##Reilly DR. Surrogate pregnancy: a guide for Canadian prenatal health care providers. CMAJ. 2007;176(4): 483-5. Review.##Sullivan L. Surrogacy: the case for a conventional approach. Med Law. 1991;10(4):401-15.##Ciccarelli JC, Beckman LJ.Navigating rough waters: an overview of psychological aspects of surrogacy. J Soc Issues. 2005;61(1):21-43.##MacPhee D, Forest K. Surrogacy: programme compa-risons and policy implications. Int J Law Fam. 1990;4 (3):308-17. No abstract available.##Drabiak K, Wegner C, Fredland V, Helft PR. Ethics, law, and commercial surrogacy: a call for uniformity. J Law Med Ethics. 2007;35(2):300-9.##Galbraith M, McLachlan HV, Swales JK. Commercial agencies and surrogate motherhood: a transaction cost approach. Health Care Anal. 2005;13(1):11-31.##Wilkinson S, The exploitation argument against commercial surrogacy. Bioethics. 2003;17(2):169-87.##Braude P, Muhammed S. Assisted conception and the law in the United Kingdom. BMJ. 2003;327(7421): 978-81. Review.##Brinsden PR. Gestational surrogacy. Hum Reprod Update. 2003;9(5):483-91. Review.##Human Fertilisation and Embryology Authority, Eighth Annual Report & Accounts. First published 1999, ISBN 0 11 322290 4, Printed in the United Kingdom for The Stationery Office.##Jones HW Jr. Commentary on ACOG Committee Opinion Number 88, November 1990-"Ethical issues in surrogate motherhood". Womens Health Issues. 1991;1 (3):13##Delaisi de Parseval G. To FIV or not to FIV: Will gestational surrogacy be an indication for assisted reproductive techniques? Gynecol Obstet Fertil. 2006; 34(9):720-6.##Synescu K. Personal conversation. Los Angeles, CA. 18 November 1997.##van den Akker OB. Psychosocial aspects of surrogate motherhood. Hum Reprod Update. 2007;13(1):53-62. Review.##Boivin J, Appleton TC, Baetens P, Baron J, Bitzer J, Corrigan E, et al. European Society of Human Repro-duction and Embryology. Guidelines for counselling in infertility: outline version. Hum Reprod. 2001;16(6): 1301-4.##American Society for Reproductive Medicine. Psycho-logical assessment of gamete donors and recipients. Fertil Steril. 2004;82 Suppl 1:S18-9.##Guidelines for the appropriate use of do-not-resusci-tate orders. Council on Ethical and Judicial Affairs, American Medical Association. JAMA. 1991;265(14): 1868-71.##Raziel A, Schachter M, Strassburger D, Komarovsky D, Ron-El R, Friedler S. Eight years' experience with an IVF surrogate gestational pregnancy programme. Reprod Biomed Online. 2005;11(2):254-8.##

چون مهر فرزند؛ گفتاري در جايگزيني رحم از منظر فلسفه حقوق As loving the child; Surrogacy from a Jurisprudential Perspective 2 1 حقوق براي تأييد يا رد جايگزيني رحم و يا تعيين مادر و پدر براي فرزند مي‌تواند به عنصر، به انس نظر داشته باشد؛ رفتاري كه انس را مضاعف مي‌كند، حقوقي/ اخلاقي است و رفتاري كه انس را تضعيف كند، غيرحقوقي و غير اخلاقي. نخست بايد فرزند در مركز مطالعه فلسفه حقوق درباره رحم جايگزين قرار گيرد، و سپس حقوقِ مادران در ساختارِ آن تعريف شود. ما اين مدّعا را در اينجا "مهر فرزند" نام مي‌نهيم. تا جايي كه هنوز در اثبات جايگزيني رحم یا در نفی آن، دليلي روشن نیست، بايد از وضع قانون گریخت و به رويه قضايي فرصت داد تا در هر مورد، با نظر کردن به همة اصول و قواعد حقوقي، بهترين راه را انتخاب كند. باید اذعان کرد که اغلب، قراین به سود صاحب نطفه است و فهم متعارف، عشق صاحب اسپرم و صاحب تخمک را قوی‌تر از محبتِ صاحب رحم می‌شناسد. اما جایی که حقیقت در پرده ابهام است و ادعای مهر و محبتها با یکدیگر پهلو می‌زند قاضي سرانجام كسي را مادر خواهد دانست كه در مجموع، شايسته مادري است. حفظ مصلحت و غبطه كودك، شرط اول قدم است و در هر مورد جداگانه باید این صرفه را با تکیه بر قراین و امارات تعیین کرد؛ آن كه براي زيبايي اندامش و پرهیز از درد، از بچه‌دار شدن امتناع مي‌كند و به رحم جايگزين روي مي‌آورد بايد اين انتظار را داشته باشد كه دادگاه، در موضعي ضعيف‌تر از زني بنشاندش كه درد زه را تحمل كرده است. به عكس، در موردي كه مرد و زني در آخرين چاره، به رحم جايگزين روي آورده‌اند، دادرس بايد آنان را به كودك، نزديكتر از زني بداند كه به اضطراري مالي، به آن تن داده است. همچنين براي حل معضل حقوقی جایگزینی رحم، باید بيش از آنكه به حقوق قراردادها تكيه كنيم، بر حقوق مسئوليت مدني تأكيد ورزيم. پس اگر دادگاه صاحب تخمك را مادر بداند، بايد به مادرِ حامل، حق داد كه پس از وضع حمل، براي جدايي از محبوب خود، از صاحبان نطفه، خسارت معنوي مطالبه كند. 2 Introduction: There are two historical paradigms in the Iranian family law: love law and libido law. The approach to surrogacy according to these two paradigms will be different. Understanding the two approaches is possible through understanding the four categories of love: 1. Libido: the passion of life and manifestation of sexual drive. 2. Eros: the romantic love and the material of poem and literature. 3. Philia: the mere love purified from libido like the relatedness of father, mother and their children. 4. Agape: the spiritual love in mysticism. Love law ceases at libido but love law promotes to philia passing through libido and eros. The paper explains two approaches to surrogacy and prefers the love approach to libido. For example, the legal theory which nullifies surrogacy, suffers from its libido perspective. Moreover, the doctrine which binds the surrogate mother to return the child to the commissioning family, only for the consideration and payment mentioned in contract, is a libidinal doctrine. The thesis of this essay discusses that the mother should be determined by philia and relatedness criterion not by libido. Materials & Methods: Surrogacy in this essay is studied from a philosophy of law point of view. After describing its theoretical foundations in legal principles, the essay tries to prepare a jurisprudential response to the “Is and ought problem” of surrogacy by referring to the Iranian literature and mysticism. Results: 1- In libido law, the concept of marriage is equal to sexual intercourse but in love law the purpose of marriage is relatedness of a man and a woman to each other and their children. 2- Libido law treats woman as an object and instrument, but love law tries to treat her as an end in herself. 3- In the literature of libido, law borders pornography but in the literature of love law it has a chaste language. 4- In libido love, this is only woman who has to remain faithful towards her husband but in love law the man is obliged to faithfulness to his wife and family. 5- Libido law, in spite of the term, treats libido in a cursory and perfunctory manner, but love law respects the values of libido and puts it in its correct place. For example, in the libido law if a man and a woman undertake, under marriage contract, to abandon sexual intercourse, this contractual term will be correct and effective but in love law, the term is certainly void because of the serious role of sexual intercourse in the frame of marriage and in faithfulness of both. Conclusion: 1. The theory that invalidates the contract of surrogacy is a theory of libido law which rejects having the child without sexual intercourse. 2. The theory that obligates the surrogate mother to give the child back is also in libido sphere because the requisites of sexual intercourse are presumed superior than relatedness of surrogate mother to her born child. 3. On the other hand, the law should not have an inconsiderate conduct to libido. The continuity of philia differs from libido in being pure from lust and concupiscence, but we can not ignore the importance of libido in materialization of philia. The parents love their child because it is born after an amorous intercourse with a unity in the physical body of a man and a woman, and because the child is formed by their gametes. 4. Love is an accident in which human falls in with; it does not occur by choice. Therefore, the surrogate mother should not oblige herself, in her agreement, not to be attached to the child. Love is an act of God which frustrates the contract in this field; like any major force. 5. Parenthood is a legal fiction and a conventional presumption. In surrogacy, if the surrogate mother conceives, she is not the owner of the zygote like other normal or natural mothers. If the owner of zygote renders as mother and as she has not actually given birth to the child, like other natural mothers, she should not be presumed the mother by law. In the Iranian law, it is better to leave the case to judges and not to the legislature. The judge will presume the most related woman to the child as the mother. Regarding all circumstances, philia and relatedness in this field will be evidenced through the common sense of the judge. 6. The prima facie of the case is the most important evidence for judgment; the owner of the egg and the sperm who endorse surrogacy, as the last resort to parenthood, deserve the child and the burden of proof is on the surrogate mother to prove her prevailing philia. But, if a woman does not want to be pregnant because of aesthetic problems of pregnancy she has to expect not to be presumed as the mother of the child in the court. The burden of proof in this case is on the owner of egg to prove that her relatedness is more than the surrogate mother. 115 123 Hassan H Jafaritabar حسن جعفری تبار Department of Private Law, Faculty of Law & Political Sciences, Tehran University Department of Private Law, Faculty of Law & Political Sciences, Tehran University Iran hjtabar@ut.ac.ir ErosPhiliaCivil lawOffspringPracticeLawSurrogate MotherDecentLineageAgreementCivil liabilityLegal presumptionInfertility 310.pdf جعفری تبار حسن. حقوق عاشقانه علیه حقوق کامجویانه، گفتاری در فلسفه حقوق خانواده. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره 38، شماره 1، بهار 1387، صفحات: 23-111.##سپهری سهراب. به باغ همسفران. 8 کتاب، انتشارات طهوری، 1366، صفحه: 289.##سپهری سهراب. صدای پای آب. 8 کتاب، انتشارات طهوری، 1366.##شهید ثانی. الرّوضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، دار الهادی، جلد 9، صفحه: 136.##شهید ثانی. الرّوضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، دار الهادی، جلد 9، صفحه: 72.##Ozolins J. Surrogacy; exploitation or violationof inti-macy?. Available at: http://www.bu.edu/wcp/ Papers/ OApp/OAppOzol.htm##عنصر المعالی کیکاووس بن اسکندر. قابوسنامه. به ‌تصحیح دکتر غلام حسین یوسفی، انتشارات علمی فرهنگی، 1369، صفحات: 352 و 385.##فرّاء قاضی محمد بن حسین. الاحکام السلطانیه، مکتب الاعلام الاسلامی، 1406 هـ. ق‌، جلد 1، صفحه:90.##طبرسی محمد. تفسیر جوامع الجامع، انتشارات دانشگاه تهران، 1378، ‌جلد 4، صفحه: 543.##Perrine L. Literature. Southern Methodist University. 1974;v.2,p.881.##

بررسي مادري جايگزين از منظر فايده‌انگاري عمل‌محور Evaluating Surrogate Motherhood from Act Utilitarianism Point of View 2 1 زمينه و هدف: روايي يا ناروايي اخلاقي مادري جايگزين بستگي تام به تئوري اخلاقي‌اي دارد كه ما از حوزه اخلاق هنجاري برگرفته‌ايم. وظيفه‌گرايان با وام گرفتن "اصل غايتمندي انسان" كه يكي از تنسيق‌هاي چندگانه امر مطلق اخلاق كانتي است، علي‌الاطلاق حكم به ناموجه بودن اخلاقي استفاده از مادري جايگزين در فرايند بارداري مي‌كنند، چرا كه معتقدند انجام اين فعل متضمن نفي كرامت انساني است. از سوي ديگر نتيجه‌گرايان براي احراز خوبي يا بدي و روايي يا ناروايي يك فعل به آثار و نتايج مترتب بر آن و ميزان لذت و خوشبختي و درد و رنج حاصل از آن عطف نظر مي‌كنند. روش بررسي: در اين مقاله كوشيده شده است ابتدا استدلال وظيفه‌گرايان در ناروايي استفاده از مادري جايگزين صورت‌بندي شود. سپس در مقام نقد مدعاي وظيفه‌گرايان و دفاع از روايي اين فعل، ولو در مواردي محدود، از آموزه‌هاي فايده‌انگاري عمل محور (ونه قاعده محور) مدد گرفته شده است. نتیجه‌گیری: براي عملياتي كردن نگاه فايده‌انگار عمل محور به مقوله مادري جايگزين و اتخاذ تصميم در موارد گوناگون، تشكيل كميته‌اي اخلاقي مشتمل بر متخصص اخلاق، پزشك،‌ روانشناس و جامعه‌شناس پيشنهاد مي‌شود. 2 Introduction: Surrogate motherhood's moral justification entirely depends on the ethical theory, which is taken from the normative ethics. Deontologists do believe that surrogate motherhood is morally impermissible in the light of Kantian notion of human dignity. In contrast, consequen-tialists focus on the pleasure and the pain of an action in order to arrive at its badness or goodness, morally speaking. Materials & Methods: In this article, firstly, deontologists' argument in favor of the imper-missibility of surrogate motherhood is formulated. Then, in order to undermine deontolo-gists' argument and make surrogate motherhood plausible from moral viewpoint, some ideas are utilized from act utilitarianism. Conclusion: As far as surrogate motherhood is concerned, formation of an ethical committee, composed of a specialist in ethics, a physician, a psychologist, and a sociologist, is proposed in order to concretize act utilitarianism concepts. 123 130 Soroush S Dabbagh سروش دباغ Department of Western Philosophy, Iranian Institute of Philosophy Department of Western Philosophy, Iranian Institute of Philosophy Iran Soroush.dabbagh@gmail.com Surrogate motherhoodHuman dignityPainPleasureAct utilitarianism 311.pdf Tong R. Surrogate Motherhood In A Companion To Applied Ethics. Frey RG, Weltman C (Editors), (Ox-ford: Blackwell Publishing). 2005;369-381.##سالیوان راجر. اخلاق در فلسفه کانت. ترجمه عزت‌الله فولاوند، طرح نو، تهران، 1380.##Hill Jr TE. Kantianism in The Blackwell Guide to Ethi-cal Theory. Lafollete H. (Editor), Oxford: Black-well Publishers. 2000;p:227-246.##Frey RG. Act-Utilitarianism in Blackwell Guide To Ethical Theory. Oxford, Blackwell Publishers. 2000;p: 165-182.##O'Neill O. Kantian Ethics in A Companion to Ethics. Singer P (Editors), Oxford, Blackwell Publishers.1997; p:175-185. (Firse Published 1991.)##Hooker B. Rule-Consequentialism in Blackwell Guide to Ethical Theory. Oxford. Blackwell Publishers. 2005; p:183-204.##دباغ سروش. عام گرایی و خاص گرایی در فرا اخلاق. اندیشه دینی، فصلنامه علمی‌ـ پزوهشی دانشگاه شیراز، تابستان 1386، شماره 20-3.##Ross DW. The Right And The Good. Oxford Clarendon Press. 1930; Chapter 2.##

مطلع ساختن فرزند حاصل از رحم جایگزین، خانواده و اطرافیان در مقایسه با فرزندخواندگی و دیگر روشهای کمک باروری (ART) Openness about a Child's Origins in Surrogacy in Comparison with Adoption & ART 2 1 زمينه و هدف: از زمان به وجود آمدن درمان‌های کمکی در ناباروری همواره یکی از سئوالات اساسی، مطلع ساختن کودکان از نحوه تولد آنها بوده است. در روش استفاده از رحم جایگزین نيز یک تریاد مشخص شامل مادر نابارور، مادر جایگزین و فرزند حاصل وجود دارد که یکی از موارد مهم قابل بررسی در آن، افشا يا عدم افشا حقيقت برای کودک حاصل می‌باشد، زيرا هر يك از اين دو استراتژي، رويكردهاي خاص خود را در زوج نابارور به همراه دارد. هدف از مطالعه حاضر نيز بررسي ضرورت مطلع ساختن فرزند حاصل از رحم جايگزين در مقايسه با ديگر روش‌هاي كمك باروري و فرزندخواندگي است. روش بررسي: در این مقاله مروری، ابتدا به مطالعات Van den Akker در مطلع ساختن کودک، خانواده و اطرافیان در روش استفاده از رحم جایگزین و مقایسه آن با فرزندخواندگی و دیگر روش‌های کمک باروری اشاره شده است. سپس با استفاده از پرسش‌های مطروحه Chliaoutakis نگرش جمعیت عمومی راجع به روش ترجیحی آنها در صورت استفاده از درمان‌های کمک باروری مورد بررسی قرار گرفته است. نتايج: مطالعات Van den Akker نشان می‌دهد مادران استفاده‌کننده از روش رحم جايگزين از نوع لانه‌گزين بيشتر از روش رحم جايگزين از نوع ژنتيكي ترجیح می‌دهند نحوه تولد را به کودک خود بازگو نمایند (52% در برابر 24%). مادران استفاده كننده از روش‌هاي كمك باروري مانند IVF و مادران صاحب فرزند خوانده عمدتاً ترجیح می‌دهند کودک خود را مطلع نمایند. مطالعه Chliaoutakis نيز نشان داد كه جمعیت عمومی در صورت نياز به استفاده از روش رحم جایگزین و يا دریافت گامت (چه تخمک و چه اسپرم) ترجیح می‌دهد از افراد غریبه استفاده کند؛ در مقابل اگر قرار باشد نقش مادر جایگزین یا اهداکننده تخمک را ایفا نماید ترجیح می‌دهد به خواهر، برادر و اقوام نزدیک خود اهدا نماید؛ اما در مورد اهدای اسپرم ترجیحاً اهدا به افراد غریبه برای آنها در اولویت است. در تمام موارد فوق، جمعیت عمومی ترجیح می‌دهد موضوع را با دوستان خود در میان نگذارد. نتیجه‌گیری: به نظر می‌رسد در مطلع ساختن فرزند حاصل از رحم جايگزين فاکتورهای واقع‌بینانه و فداکارانه از یک سو و قرابت ژنتیکی با خانواده و فاکتورهای اجتماعی مؤثر در پرورش کودک از سوی دیگر با هم رقابت می‌نمایند. واضح است که در این گونه درمانها، مشاوره متناسب و به طور مستمر بايد مدنظر باشد تا والدین را، هم در زمینه تصمیم‌گیری جهت افشای موضوع و هم در اینکه چگونه و چه زمان این اقدام مهم صورت گیرد یاری نماید؛ اما مهمترین چیزی که باید به خاطر سپرد این است که: «گفتن حقیقت به کودک نباید حقوق طبیعی او را از زندگی سلب نماید». 2 Introduction: The question of parents informing their offspring of their origins is a critical point. The surrogacy triad is composed of the intended mother, surrogate mother and the offspring and disclosure of facts to the offspring, family and friends is an important issue for discussion. Materials & Methods: In this review article, we attempt to address this concern by Van den Akker's studies of sub-fertile populations: adoptive, IVF and intended mothers of surrogacy. Then, we try to review the attitude and preferences of the general population in similar presumptive situations by Chliaoutakis questionnaire. Results: Intended mothers using gestational surrogacy are much more likely to tell the child it was conceived using third party involvement. ART mothers are most willing to tell the child it was conceived using IVF, and adoptive mothers are most likely to tell the child how it was conceived regardless of the third party involvement used. The general population preferred involvement of a healthy stranger to family members or friends when receiving gametes or a surrogate child, whereas the respondents preferred being a surrogate mother or donate oocytes to a sibling or a close relative; although the picture was different for being a sperm donor. They appear not to be too likely to involve their friends in any of the third party option. Conclusion: It is possible that pragmatic and altruistic factors compete with each other and that close genetic links from ones family are in competition with the social factors involved in rearing such a child. Appropriate counseling must continue to be advocated to assist parents in making decision to reveal the origin of the child but it is imperative to remind oneself that: “The right to a child should not be achieved at the expense of the rights of the child". 130 137 Behzad B Ghorbani بهزاد قربانی Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Reproductive Biotechnology Research Center, Avicenna Research Institute, ACECR Iran bhzghorbani@yahoo.com Zohreh Z Behjati Ardakani Avicenna Infertility Clinic, Avicenna Research Institute (ACECR) Avicenna Infertility Clinic, Avicenna Research Institute (ACECR) Iran SurrogateAdoption childGestational surrogacyGenetic surrogacyDonationRevealGameteAssisted Reproductive Techniques 312.pdf Van den Akker OB. Psychosocial aspects of surrogate motherhood. Hum Reprod Update. 2007;13:53-62.##Van den Akker OB. Genetic and gestational surrogate mothers, experience of surrogacy. J Repord Infant Psychol. 2003;21:(2)145-61.##Hanafin H. Surrogate parenting: reassessing human bonding. Paper presented at the American Psycholo-gical Association Convention, New York. 1987.##Franks D. Psychiatric evaluation of women in surrogate mother program. Am J psychiatry. 1981;138:1378-9.##Baslington H. Anxiety overflow. Women?s Studies Int Forum. 1996;19(6):675-84.##Ragone H. Suurrogate Motherhood: Conception in the Heart. Westview Press, Boulder, CO, USA. 1994;pp: 114-8.##Blyth E. I wanted to be interesting. I wanted to be able to say Ive done something interesting with my life. Interviews with surrogate mothers in Britain. J Reprod Infant Psychol. 1994;12(3):189-98.##McWhinnie A. A study of parenting of IVF and DI children. Med Law. 1995;14(7-8):501-8.##Siddiqui A, Hagglof B, Eisemann M. An exploration of prenatal attachment in Swedish expectant women. J Reprod Infant Psychol. 1999;17:369-80.##Edelmann R. Surrogacy: the psychological issues. J Reprod Infant Psychol. 2004;22(2):123-36.##Fisher S, Gilman I. Surrogate motherhood: attachment, attitudes and social support. Psychiatry. 1991;54:13-20.##Van den Akker OB. The importance of a genetic link in##Van der Akker OB. Coping quality of life and psychia-tric morbidity in 3 groups of sub-fertile women: Does process or outcome affect psychological functioning?. Patient Educ Couns. 2005;57:183-9.##Van der Akker OB. A longitudinal pre pregnancy to post delivery comparison of genetic and gestational surrogate and intended mothers: confidence gyneco-logy. J Psychosom Obstet Gynecol. 2005;26(4):277-84.##Golombok S, Murray C. Families created through surrogacy: Parent-child relationship in the first year of life. Fertil Steril. 2004;80(3,Suppl S 50), 133.##Van den Akker OB. functions and responsibilities of organizations dealing with surrogate motherhood in the UK. Hum Fertil. 1998;1:10-3.##Van den Akker OB. The complete guide to infertility: Diagnosis, treatment, options. Free association books, UK. 2002;pp:92-101.##Nelson L. Truth and surrogate child. In Biyth E, Craw-shaw M, Spiers J (Editors). Truth and Child: Informa-tion Exchange in Donor Assisted Conception. BASW, UK. 1998;pp:231-9.##Van den Akker OB. Adoption in the age of reproduce- tive technology. J Reprod Infant Psychol. 2001;19(2): 147-59.##Van den Akker OB. The acceptable face of parenthood:##Chliaoutakis J, Koukouli S, Papadakaki M. Using attitudinal indicators to explain the publics intention to have recourse to gamete donation and surrogacy. Hum Reprod. 2002;17(11):2995-3002.##Van den Akker OB. HFEA Commissioned Report. Review: Psychosocial, moral and ethical issues involved in Donor, Surrogacy and Adoption Triads: A Graded Evaluation. Human Fertilisation and Embryo-logy Association, London. 2002;pp:238-43.##Wiess. Public attitudes about surrogate motherhood. Michigan Sociol Rev. 1992: 6;15–27.##Connolly KJ, Edelmann RJ, Cooke ID, Robson J. The impact of infertility on psychological functioning. J Psychosom Res. 1992;36(5):459-68.##Brazier M, Campbell A and Golombok S. Surrogacy: review for health ministers of current arrangements for payment and regulation. Report of the Review team. Cm 4068. Department of Health, London. 1998;pp:81-92.##Kopfensteiner T. Ethical aspects of in vitro fertilization and embryo transfer. Biomed Pharmacother. 1998;52: 204-7.##Hill M, Shaw M. Signposts in Adoption. BAAF, Lon-don, UK. 1998;pp:333-4.##

رحم جايگزين: نگاهي بر جنبه‌هاي مختلف و چالش‌هاي آن Perspectives and Challenges of Surrogacy in Iran 2 1 زمينه و هدف: رحم جايگزين يكي از روش‌هاي درمان ناباروري در زناني است كه به علل مادرزادي يا طبي، فاقد رحم مناسب براي باروري و حمل جنين هستند. اين روش پس از چندين دهه كاربرد در ساير كشورها، در جامعة ما نيز مطرح شده و مورد استفاده قرار گرفته است. با توجه به ويژگي‌هاي اين روش درماني، چالش‌هاي اخلاقي، حقوقي، روان‌شناختي و جامعه‌شناختي چندي در زمينة اين عمل بروز مي‌كند كه علاوه بر ايجاد نگراني براي عموم افراد، ممكن است باعث ايجاد مقاومت در مسئولين و سياست‌گزاران بخش درماني گردد. هدف اصلي بررسي حاضر فراهم ساختن شناختي نسبتاً جامع و مفيد درباره جنبه‌هاي مختلف عمل رحم جايگزين در درمان ناباروري و چالش‌هاي گوناگون آن است تا از بروز مشكلات احتمالي در جامعه پيشگيري شود. روش بررسي: بررسي حاضر از طريق مرور مقالات، بررسيها و قوانين كشورهاي مختلف دربارة درمان ناباروري با رحم جايگزين، به طرح مسئله و ارزيابي ابعاد مختلف آن مي‌پردازد. نتايج: با پيشرفت روش‌هاي درمان ناباروري، كساني كه سابقاً توانايي داشتن فرزند را نداشتند، امروزه امكان اين امر را يافته‌اند. از ميان اين گروه افراد، زناني كه به دليل بيماري‌هاي مادرزادي يا در نتيجه اعمال جراحي، فاقد رحمي كه توانايي حفظ و زايمان نوزاد را داشته باشد، بوده‌اند مي‌توانند از رحم‌ جايگزين براي حمل جنيني كه از لقاح تخمك خود و اسپرم همسرشان به وجود آمده، استفاده بكنند. به اين ترتيب، زنان ديگري نقش حمل جنين اين مادران را قبول مي‌كنند. مشخص است كه با جدا شدن نقش‌هاي حمل و زايمان و مادري نوزاد، امكان بروز مسائل و مشكلات متعددي از جنبه‌هاي حقوقي، اخلاقي، روان‌شناختي و جامعه‌شناختي پيش مي‌آيد. از نظر حقوقي امكان ادعا نسبت به نوزاد توسط مادران جايگرين مطرح است. از نظر اخلاقي، سلامتي جسمي مادر جايگزين، حقوق و رضايت همسر و فرزندان او و خطرات احتمالي بايد در نظر گرفته شود. امكان عوارض روان‌شناختي براي اين مادران و خانواده‌هاي ايشان نبايد ناديده گرفته شود. عوارض جامعه‌شناختي و امكان سودجويي از افراد نيازمند و پديد آمدن تجارتي جديد، خطري است كه مخالفت گروه‌هاي بسياري را برانگيخته است. قوانين و گروه‌هاي تخصصي در كشورهاي مختلف براي بررسي و پيشگيري از مسائل احتمالي در استفاده از رحم جايگزين مورد توجه قرار گرفته‌اند. بررسيها نشان مي‌دهد كه غالب موارد درمان ناباروري با روش رحم جايگزين بدون عوارض روان‌شناختي و حقوقي خاصي براي نوزاد، والدين اصلي و جايگزين بوده‌اند؛ هر چند كه نگراني‌هاي جامعه شناختي و احتمال آن كه افراد با انگيزه‌هاي اقتصادي مورد سوء استفاده قرار گيرند، نيازمند توجه است. نتيجه گيري: به نظر مي‌رسد تصويب قوانين و تشكيل كميته‌هاي خاص براي بررسي موارد درمان ناباروري با روش رحم جايگزين از بروز عوارض و عواقب احتمالي پيشگيري كند. 2 Introduction: Surrogacy is a new approach for treating infertility in couples whose female partner lacks a functional uterus for conceiving or delivering a neonate congenitally or as a result of medical or surgical complications. The procedure has been in practice in Iran for the past few years. Understandably, the procedure has given way to many debates regarding the ethical, psychosocial and legal aspects of the issue. Materials & Methods: We reviewed the literature on surrogacy, as well as related legal issues in other countries. Results: Amazing progresses in infertility treatment have paved the way for people who were desperately seeking a child of their own. This group includes couples whose female partner lacks a functional uterus to conceive and / or deliver a neonate. Surrogacy has made it possible for the couples to achieve their long-lived dream and other women could play the role of surrogate mothers for the couple’s future child, by carrying the fetus in partial or full modes of surrogacy. Separating roles of surrogate mothers and the parenting ones, many controversies regarding ethical, psychological and sociological points of view would rise. Legal problems may rise when a surrogate mother claims the baby. Ethically, the surrogate mothers health, her husbands and childrens consent and the accompanying risks should be taken into account. Probable psychological complications inflicting the mother or her family should not be overlooked too. The point that has raised a lot of opposition and concern is the sociological milieu surrounding the issue; where the procedure may turn to a market to exploit the needy and the poor. Therefore, some countries have adopted strict laws and have formed expert groups to assess and prevent possible problems in practicing surrogacy. Though, most studies depict that surrogacy carries few ethical or psychological problems for the involved parties including the baby. Humanistic aspects and fear of exploiting or abusing the disadvantaged need to be addressed carefully. Conclusion: It seems that ratifying laws regarding surrogacy and forming a committee to evaluate all aspects of surrogacy may prevent the probable aforementioned problems. 137 144 Hamid H Yousefi حمید یوسفی Iran s Forensic Medicine Organization Iran s Forensic Medicine Organization Iran yousefihamid@yahoo.com Shahrbanou Sh Ghahari شهربانو قهاری Sari s Shahid Zare ee Hospital , Mazandaran Medical Scienses University Sari s Shahid Zare ee Hospital , Mazandaran Medical Scienses University Iran InfertilitySurrogate uterusEthical issuesLegal issuesPsychologicalSocial aspectsConsultation 313.pdf Brinsden PR. Gestational surrogacy. Hum Reprod Update. 2003;9:483-91.##Utian WH, Goldfarb JM, Kiwi R, Sheean LA, Auld H, Lisbona H. Preliminary experience with in vitro ferti-lization surrogate gestational pregnancy. Fertil Steril. 1989;52:633-8.##Ragoné H. Surrogate Motherhood: Conception in the heart. Westview Press, Oxford, UK. 1994.##British Medical Association Changing conceptions of motherhood. The practice of surrogacy in Britain. Bri-tish Medical Association, London, UK.1996.##Blyth E. I wanted to be interesting. I wanted to be able to say 'I've done something interesting with my live': Interviews with surrogate mothers in Britain. J Reprod Infert Psychol. 1994:189-98.##Fischer S, Gillman I. Surrogate motherhood: attach-ment, attitudes and social support. Psychiatry. 1991;54: 13-20.##Golombok S, Murray C, Jadva V, MacCallum F, Lycett E. Families created through surrogacy arrangements: parent-child relationships in the 1st year of life. Dev Psychol. 2004;40(3):400-11.##Golombok S, MacCallum F, Murray C, Lycett E, Jadva V. Surrogacy families: parental functioning, parent-child relationships and children's psychological deve-lopment at age 2. J Child Psychol Psychiatry. 2006;47 (2):213-22.##Jadva V, Murray C, Lycett E, MacCallum F, Golombok S. Surrogacy: the experiences of surrogate mothers. Hum Reprod. 2003;18(10):2196-204.##Kleinpeter CB. Surrogacy: the parents' story. Psychol Reprod. 2002;91:201-1.##MacCallum F, Lycett E, Murray C, Jadva V, Golom-bok S. Surrogacy: the experience of commissioning couples. Hum Reprod. 2003;18 (6):1334-42.##Balen AH, Hayden CA. British Fertility Society survey of all licensed clinics that perform surrogacy in the UK: Hum Fertil (Camb). 1998;1(1):6-9.##Oxman BR. Maternal-fetal relationships and nongene-tic Surrogates Jurimetrics. 1993;33(3):387-425.##Andrews LB, Elster N. Regulating reproductive tech-nologies. J Leg Med. 2000;21(1):35-65.##McLachlan HV, Swales JK. Babies, child bearers and commodification: Anderson, Brazier et al, and the political economy of commercial surrogate mother-hood. Health Care Anal. 2000;8(1):1-18.##Shalev C. Birth power: the case for surrogacy. New Haven (CT): Yale University Press. 1989.##Campbell AV. Surrogacy, rights and duties: a partial commentary. Health Care Anal. 2000;8:35-40.##Ber R. Ethical issues in gestational surrogacy. Theor Med Bioeth. 2000;21:153-69.##Anderson ES. Why commercial surrogate motherhood unethically commodifies women and children: reply to McLachlan and Swales. Health Care Anal. 2000;8:19-26.##Rothenberg KH, Baby M. The Surrogacy Contract, and the health care professional: Unanswered Questions. Law Med Health Care. 1998;16(1-2):113-20.##

رحم جايگزين: تأملی ساخت گرايانه بر پزشکی شدن مادری Surrogacy: Medicalization of Motherhood 2 1 زمينه و هدف: رحم جايگزين يکی از مهمترين علم‌ـ فن‌آوری‌های نوين توليد مثل و کمک باروری است که ضمن فراهم کردن جانشيني برای باروری طبيعی و راه حلی برای درمان ناباروری، به طور مستقيم يا تلويحی پزشکی شدن بيشتر تجربه مادری را دامن زده است. طبق نظر جامعه شناسان، پزشکی شدن/ کردن فرايندی است چند بعدی که از طريق آن، مسائل و شرايط غيرپزشکی و طبيعی با استفاده از اصطلاحات، رويكردها، ابزارها و مداخله هاي خاص پزشكي تعريف شده و كنترل و مديريت مي‌شوند. اين مقاله ضمن مرور اجمالی ساخت، ابعاد و دلالت های اجتماعی رحمِ جايگزين، به طور مشخص نشان می‌دهد که رحمِ جايگزين به چه نحوی در فرايند پزشکی شدن/ کردن فزايندة مادری، به مثابه تجربه ای طبيعی، چند بعدی و پيچيده در زندگی زنان، دخيل است. روش بررسي: اين مقاله با بازنگری در بدنة دانش و پيشينة موجود در جامعه‌شناسی دربارة رحم و مادر جايگزين در پی ارائة تحليلی جامعه شناختی از ماهيت و دلالت های ساخت گرايانة موضوع است. با استفاده از مفهوم و نظرية پزشکی شدن در جامعه شناسی، اين مقاله نشان می‌دهد که چگونه علم‌ـ فن‌آوری نوين رحمِ جايگزين به پزشکی شدن بيشتر تجربه مادری انجاميده است. نتايج: تحليلها و تأملات جامعه‌شناختي نشان مي‌دهد كه شيوه‌هاي جانشين براي باروري طبيعي يا شيوه‌های نوين کمک به باروری و درمان ناباروری نظير رحمِ جايگزين دارای هم ساخت اجتماعی، ابعاد و دلالت جامعه شناختی متعددی هستند و نقش آنها در بازتعريف و ساخت مسائل و تجربيات انسانی چشمگير است. در اين ميان، رحم جايگزين با مغشوش کردن تمايز بين آنچه كه در تجربة مادری طبيعي است و آنچه كه ساخته يا محصول کار انسان ها است، شکل خاصی از پزشکی شدن تجربة مادری را منعکس می‌کند. نتيجه‌گيری: مانند بسياری از علم‌ـ فن‌آوری های نوين پزشکی، توليد مثل و روش کمک باروری، روش رحم جايگزين صورت بندی جديدی از مفاهيم و تجربيات مربوط به زندگی زنان و به طور مشخص تر تجربة مادری را ارائه می‌کند که پزشکی شدن يا ورود هرچه بيشتر تجربه مادری، تحت نام گذاری، اقتدار يا هژمونی و مداخله پزشکی مهمترين ويژگی آن است. 2 Introduction: Surrogacy is one of the important new reproductive technosciences that contributes to medicalization of motherhood, providing an alternative method to natural fertility as well as a resolution to infertility. According to sociologists, medicalization is a multidimensional process by which natural and non-medical problems or conditions become defined, treated and managed as medical problems, using specialized vocabulary, professional approaches, particular instru-ments and interventions techniques. Reviewing socially constructed nature of surrogacy and its various social aspects and implications, this article shows how surrogacy serves to turn mother-hood, a natural and vital experience in women’s life, to the growing process of medicalization. Materials & Methods: This paper seeks to provide a sociological analysis of the constructionist nature and implications of surrogacy by reviewing the body of knowledge and literature developed in sociology. Drawing on the notion of medicalization , the paper is to show how surrogacy has contributed and continues to contribute to the medicalization of motherhood. Results: Sociological analyses show that the alternative methods to natural fertility or new paths to cure infertility including surrogacy are socially constructed and have numerous and far-reach-ing sociological aspects and implications. The novel technosciences like surrogacy play a central role in dealing with, redefinition and accordingly construction of human problems and experience-es. Surrogacy, inter alia, introduces the new form of medicalization of motherhood by blurring the distinction between what is natural and what is made by mankind on the subject of motherhood. Conclusion: Like most of new medical and reproductive technosciences, surrogacy provides a new configuration of women’s lives and motherhood in particular that can be primarily characterized by medicalization or transformation of motherhood into jurisdiction of medicine. 144 165 Mahmood M Ghazi Tabatabaie محمود قاضی طباطبایی Department of Demography, Faculty of Social Sciences, Tehran University Department of Demography, Faculty of Social Sciences, Tehran University Iran smghazi@ut.ac.ir Abu Ali AA Vedadhir ابوعلی ودادهیر Department of Sociology, Faculty of Humanities & Social Sciences, University of Tabriz Department of Sociology, Faculty of Humanities & Social Sciences, University of Tabriz Iran MedicalizationSurrogacyMotherhoodSocial ConstructionismClaim-makingReproductionInfertilityTechnoscience 314.pdf Clarke AE. Controversy and the development of repro-ductive sciences. Soc Probl. 1990;37(1)pp:18-37.##Elston MA. Introduction: The Sociology of Medical Science and Technology, In: The Sociology of Medical Science and Technology. Elston MA. (Editor.), Pub-lished by Blackwell Publisher, Oxford. 1997;p:1-27.##Brown N, Webster A. New Medical Technologies and Society. Published by Polity Press, Cambridge. 2004.##Lock M, Young A, Camborsio A. (Editors.) Living and working with new medical technologies. Published by Cambridge University Press. Cambridge. 2000.##Helen I. Health in Prospect: High-tech medicine, life enhancement and the economy of hope. Sci Stud 2004; 17(1):3-19.##Stock G. Redesigning humans: Our inevitable genetic future. Published by houghton Mifflin Company, Bos-ton. 2002.##Fukuyama F. Our Posthuman Future: Consequences of the biotechnology revolution. Published by Profile Books, London. 2002.##Habermas J. The Future of human nature. Published by Polity Press, Cambridge. 2003.##Kerr A. Genetics and Society: A Sociology of disease. Published by Routledge, London & New York. 2004.##Berger P, Luckmann T. The Social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. New York: Penguin Books. 1976.##قاضی طباطبائی محمود، ودادهیر ابوعلی، محسنی تبریزی علیرضا. پزشکی شدن به مثابه بازی: تحلیلی بر برساخت اجتماعی مسائل انسانی. پژوهشنامه علوم انسانی، ویژه¬نامه علوم اجتماعی. شماره 53، بهار 1386، صفحات: 324-289.##Becker, HS. Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. New York: MacMillan. 1963.##Blumer H. Social Problems as Collective Behaviours. Soc Probl. 1971;18:298-306.##Yoshihama M. The definitional Process of domestic violence in Japan. Violence against Women. 2002;8(3/ March):339-366.##Mcright, MA, Riley DE. Challenging global warming as a social problem: An analysis of the conservative movement's Counter-Claims. Soc Probl. 2000;47(4): 499-522.##Spector M, Kitsuse J. Constructing social problems.##Schneider JW. Social problems theory: the construc-tionist view. Annu Rev Sociol. 1985;11:209-29.##Loseke DR. Thinking about social problems: An introduction to social constructionist perspectives. Published by Aldine de Gruyter, New York. 2003.##Best J. Constructionism in context. In: Images of Issues: Typifying Contemporary Social Problems. Best J (Editor). Published by Aldine De Gruyter, New York. 1995;p:337-354.##Best J (Editor). How Claims Spread: Cross-National Diffusion of Social Problems. Published by Aldine De Gruyter, New York. 2001.##Best J. Theoretical issues in the study of social prob-lems and deviance. In: Handbook of Social Problems: A Comparative International Perspective. Ritzer G (Editor). Published by Sage Publications. Thousand Oaks, CA. 2004;p:14-29.##Best J. Social Problems. Published by W. W. Norton, New Jerssy. 2008.##قاضی¬طباطبایی محمود، پاولاک دروتی، ودادهیر ابوعلی. برساخت یک مسأله اجتماعی‌ـ ‌جمعیتی: درآمدی بر جمعیت¬شناسی اجتماعی‌ـ‌اقتصادی اچ¬آی¬وی-¬ایدز در ایران. نامه انجمن جمعیت¬شناسی ایران. سال اول. 1385. شماره 2، صفحات 170-136.##Furedi F. The end of professional dominance. Society. 2006;43(6):14.##Conrad P. Medicalization and social control. Ann Rev Sociol. 1992;18:209-32.##Conrad P. Medicalization and social control. Ann Rev Sociol. 1992;18:215.##Freidson E. Profession of Medicine. Published by The University of Chicago Press, Chicago. 1970;p:251.##Ballard K, Elston MA. Medicalisation: A Multi-dimensional Concept. Social Theory & Health. 2005; 3:228-241.##Conrad P. The Shifting engines of medicalization. J Health Soc Behav. 2005;46:3-14.##Conrad P. The Medicalization of society: On the transformation of human conditions into treatable disorders. Published by The Johns Hopkins University Press, Baltimore. 2007.##Conrad P. Medicalization and social control. Ann Rev Sociol. 1992;18:211.##Conrad P, Schneider J. Deviance and medicalization: From Badness to Sickness. Published by Temple University Press, Philadelphia. 1992 [1980].##Conrad P. The Shifting engines of medicalization. J Health Soc Behav. 2005;46:3.##Conrad P. The discovery of hyperkinesis: Notes on the medicalization of deviant behavior. Soc Probl. 1975;23:12-21.##Bond J. The medicalization of dementia. J Aging Stud. 1992;6(4):397-403.##Palley ML. Medicalization versus demedicalization of##Crawford R. Healthism and the medicalization of everyday life. Int J Health Serv.1980;10:365-88.##Waitzkin H. Micropolitics of medicine: Theoretical issues. Medical anthropology quarterly. 1986;17(5):p. 134.##Conrad P, Schneider J. Looking at levels of medicali-zation: A comment of Strong’s critique of the thesis of medical imperialism. Soc Sci Med. 1980; 14A:75-79.##Watts G. Looking to the future, in the Cambridge Illustrated History of Medicine, Porter R. (Editor.). Published by Cambridge University Press, Cambridge. 1996;pp:342-373.##Heitman E. Social and ethical aspects of in Vitro Fertilization. In: The Sociology of Health and Illness Reader, Nettleton S, Gustafson U (Editors). Publish-ed by Polity Press, Cambridge. 2002;p:57-64.##Cockerham WC. Health as a social problem. In: Handbook of Social Problems: A Comprehensive Inter-national Perspective, Ritzer, G. (Editor.) Published by Sage Publications, Thousand Oaks, CA. 2004;p:271-315.##Illieh I. Medical nemesis: The expropriation of health. Published by Pantheon, New York. 1975.##Ragone H, Willis SK. Reproduction and Assisted Reproductive Technologies. In: The Handbook of Social Studies in Health and Medicine. Albrecht GL, Fitzpatrick R, Scrimshaw SC (Editors). Published by Sage Publications, London. 2000;p:308-22.##King CR. The ideological and technological shaping of motherhood. Women and Health. 1992;19:1-12.##Lee E. Abortion, Motherhood, and Mental Health: Medicalizing reproduction in the United States and Great Britain. Published by Aldine de Gruyter, New York. 2003.##Davis-Floyd RE, Sargent CF. (Editors.) Childbirth and Authoritative Knowledge: Cross-cultural Perspec-tive. Published by California University Press, Berkley. 1997.##Jordan B. Authoritative Knowledge and its Construc-tion, In: Childbirth and Authoritative Knowledge: Cross-cultural Perspective, Davis-Floyd RE., Sargent CF (Editors). Published by California University Press, Berkley. 1997;pp:55-79.##Riessman CK. Women and medicalization: A New Perspective. Soc Pol. 1983;14/summer: 3-18.##Gabe J, Calnan M. The Limits of Medicine: Women’s Perception of Medical Technology. Soc Sci Med. 1989;28:223-31.##

مسئوليت مدني ناشي از رحم جايگزين Civil Responsibility in Surrogacy 2 1 زمينه و هدف: یکی از شیوه‌هایی که در درمان ناباروی به کار می‌رود، استفاده از رحم زن دیگر است که به آن رحم جایگزین یا رحم اجاره‌ای اطلاق می‌شود که یا کامل است یا جزیی. در نوع کامل از تخمک زن حمل کننده کودک برای تشکیل جنین استفاده نمی‌شود، در حالی که در نوع جزیی آن از تخمک صاحب رحم برای باروری استفاده می‌گردد. در این مقاله به بررسی مسئولیت مدنی ناشی از رحم جایگزین از نوع کامل آن خواهیم پرداخت. به عبارت دیگر به دنبال پاسخ به این سئوال هستیم که در چه شرایطی در روش رحم جایگزین کامل فردي در مقابل دیگری موظف به جبران خسارت می‌شود. منظور از مسئولیت مدنی معنای عام آن است که شامل مسئولیت قراردادی و غیر قراردادی است. روش بررسي: نظر به این که درباره رحم جایگزین در حقوق ایران مقررات خاصی وجود ندارد، در مقاله حاضر با مراجعه به قواعد عام حقوقی، فقه و همچنین حقوق دیگر کشورها سعي شده است راه حل مناسبي براي مسائل مطروحه ارائه شود. نتايج: برای صحت قرارداد رحم جایگزین صرف استناد به ماده 10 قانون مدنی و قواعد عمومی قرارداد در شرایط صحت، کافی نیست و لازم است تا مقررات ویژه‌ای برای آن تصویب شود. به علاوه لازم است تا زوجین خواستار فرزند و حمل کننده جنین و شوهر او (در صورتی که متاهل باشد) تمام موضوعات و تعهدات را در قرارداد ذکر نمایند تا حدود مسئولیت قراردادی طرفین کاملاً روشن باشد. در مسئولیت خارج از قرارداد، یا اساساً قرارداد نافذی میان زیان دیده و عامل ورود ضرر وجود ندارد یا اینکه ضرر ناشی از نقص تعهدات قراردادی نیست، بلکه تکالیف عمومی زیر پا گذاشته شده و از رفتار انسان متعارف تجاوز شده است. قوانین و مقررات مسئولیت مدنی آنچنان عام و کلی است که موضوع مورد بحث ما را نیز در بر می‌گیرد و از این حیث مشکلی وجود ندارد. اما مشکل از این بابت است که چون استفاده از رحم جایگزین موضوعی کاملاً جدید محسوب می‌شود، هنوز عرف خاصی درباره آن شکل نگرفته است و روشن نیست که در چه مواردی می‌توانیم بگوییم که از رفتار انسان متعارف تجاوز شده و تقصیری محقق شده است. مباحث مطرح شده در این مقاله ضرورت مداخله قانونگذار و تصویب قانون را به روشنی به اثبات می‌رساند. نتيجه‌گيري: موضوع رحم جایگزین دارای ابعاد و آثار متعدد اجتماعی است که در صورت نادیده انگاشته شدن، ممکن است موجب بروز آسیب‌های جدی در جامعه گردد و نظم عمومی نادیده گرفته شود. 2 Introduction: One of the methods used for the management of human infertility is using another woman’s uterus called a surrogate uterus or a rented womb which can be in full or partial modes. In full surrogacy, we do not use the gametes of the bearer woman but in the partial surrogacy we do. Materials & Methods: In this article we will study civil responsibilities in full surrogacy. In other words, we aim to answer the question that in what conditions one is responsible for the damages of another person while on full surrogacy. We use civil responsibility in its broad sense, including contract responsibility and tort. Since there are no special regulations for surrogacy in the Iranian Law, we will refer to general rules, Islamic Jurisprudence (Fiqh) and the laws of other countries to find the best solution for the problems. Results: For the validity of surrogacy contract, it is not enough to observe article 10 of the civil code or the general rules of contract laws but it is necessary to ratify specifically addressed laws. In the mean time, the couples who want the child and the bearer and her husband (if she is married) must negotiate about all the issues and obligations so that the limitations and responsibilities of the two parties are reflected in the contract completely. On non-contract responsibilities, there is either no valid contract at all between the bearer of the damages and the person who is deemed responsible or there is no relation between the damages occurred and the breach of the contractual obligations but there is a breach of general duties and customs instead. The regulations relating to civil responsibility are broad enough to include our subject too. As the surrogacy subject is rather new and customs have not been developed accordingly, problems are likely to arise where one can not determine the moment that faults occur. Conclusion: It seems that the Iranian Parliament should intervene and ratify certain laws and regula-tions for surrogacy, as surrogacy might have some social consequences with resultant problems if ignored or not addressed legally. 165 182 Habib Allah H Rahimi حبیب ا... رحیمی Department of Law, Faculty of Law and Political Sciences, Allameh Tabatabaei University Department of Law, Faculty of Law and Political Sciences, Allameh Tabatabaei University Iran hrahimi@atu.ac.ir SurrogacySurrogate MotherUterusRented wombCivil responsibilityContractual responsibilityTortNon-Contractual responsibility 315.pdf Ponzetti James J. Editor in chief. International Encyclo-pedia of Marriage and Family. 2nd Edition, U.S.A., Macmillan Reference. 2003;p:92.##Veronica E, Romano-Critchley G, Sheather J, Sommerville A. Medical Ethics Today (The BMA’s Hand-book of Ethics and Law). 2nd Edition, London, BMJ Publishing Group. 2004;p:298-9.##Loewy Erich H. Textbook of Healthcare Ethics. New York, Kluwer Academic Publishers. 2002;p:233-5.##Peppin JF, Cherry MJ (Editors), Regional Perspectives in Bioethics, 1st Edition, Taylorand and Francis Pub. 2003;p:22.##کاتوزیان ناصر. حقوق مدنی، الزامهای خارج از قرارداد: ضمان قهری. چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1374، شماره 15، صفحه: 76.##تنک آندره، ترجمه بابایی ایرج، مسوولیت و قراردادها، مجله پژوهش حقوق و سیاست، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه، 1378، شماره1، صفحه: 189.##Smith GP. The Christian Religion and Biotechnology (A Search for Principled Decision-making). Nether-land, Springer. 2005;p:158.##Smith GP. The Christian Religion and Biotechnology (A Search for Principled Decision-making). Nether-land, Springer. 2005;p:99-100.##Post SG. (Editor in chief). Encyclopedia of Bioethics, 3rd (Edition), U.S.A., Macmillan Refrence. 2004;vol 4, p:2310.##Smith GP. The Christian Religion and Biotechnology (A Search for Principled Decision-making). Nether-land, Springer. 2005;p:64-74.##Kaczor C. The Edge of Life, Human Dignity and Con-temporary Bioethics. Netherlands, Springer. 2005;p: 117.##Carbonier Jean. Droit civil, la famille, 20 ed., Paris, Press Universitaires de France. 1999;p:213.##Singer D, Hunter M (Editors). Assisted Human Repro-duction, First ed., London, Whurr Publishers Ltd. 2003;p:xvii.##Ponzetti JJ. (Editor in chief). International Encyclo-pedia of Marriage and Family, 2nd Edition, U.S.A., Macmillan Reference. 2003;p:1604.##مجله اونیزه، شماره 17، 1995، به نقل از روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق(مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه 413.##روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحات: 6- 415.##Atighetchi D. Islamic Bioethics: Problems and Pers-pectives. Netherlands, Springer. 2007;p:135-46.##روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحات: 7-392.##منتظری حسینعلی. احکام پزشکی. چاپ اول، تهران، نشر سایه، 1381، صفحات: 2-90.##صفایی سید حسین، امامی اسداله. مختصر حقوق خانواده. چاپ پنجم، نشر میزان، 1381، صفحات: 1-320.##امامی اسداله. وضعیت حقوق باروری مصنوعی و انتقال جنین در روش‌های نوین تولید مثل انسانی. صفحات: 1-250.##جعفرزاده میرقاسم، پژوهشنامه حقوق و علوم سیاسی، شماره دوم و سوم، بی تا، صفحات: 7-103.##نایب‌زاده عباس. بررسی حقوقی روش‌های نوین باروری مصنوعی مادر جنشین- اهدای تخمک/ جنین. چاپ اول، تهران، انتشارات مجد، 1380، صفحه: 93.##گرجی ابوالقاسم، صفایی سید حسین، عراقی سید عزت الله، امامی اسدالله، قاسم‌زاده سید مرتضی، صادقی محمود و دیگران. بررسی تطبیقی حقوق خانواده. تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1384، صفحه: 442.##کاتوزیان ناصر. توجیه و نقد رویه قضایی. تهران، نشر میزان، 1377، صفحات: 47 به بعد.##کاتوزیان ناصر. حقوق مدنی خانواده. تهران، شرکت انتشار، 1372، ج. 2، صفحه: 23.##صفایی سید حسین. تولد مثل مصنوعی با کمک پزشکی و انتقال جنین در حقوق فرانسه و ایران. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 64، 1383، صفحه: 83.##قاسمی محسن. شکل گرایی در حقوق مدنی. رساله دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، 1385.##Ponzetti JJ. Editor in chief. International Encyclopedia of Marriage and Family, 2nd Edition, U.S.A., Mac-millan Reference. 2003;p:1605.##صفایی سید حسین. انتقال جنین، در روش‌های نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات). پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 222.##مهرپور حسین. نگرشی به وضعیت حقوقی و شرعی باروری مصنوعی. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 172.##شهیدی مهدی. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات). پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، روانشناسی ابن‌سینا، تهران، سمت، 1380، صفحه: 129.##Atighetchi D. Islamic Bioethics: Problems and Pers-pectives. Netherlands, Springer. 2007;p:745.##خویی ابوالقاسم. به نقل از مؤمن محمد. سخنی درباره تلقیح، ترجمه دانش (جعفرزاده) موسی. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، روانشناسی ابن‌سینا، تهران، سمت، 1380، صفحات: 4-63.##یزدی محمد. باروری‌های مصنوعی و حکم فقهی آن. در روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 71.##الجبعی العاملی (شهید ثانی) زین الدین بن علی. الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. به کوشش امینی علیرضا و آیتی سید محمد رضا ، تهران، سمت، موسسه فرهنگی طه،1380، صفحه: 328 : " ولو لحق الرضاع العقد حرم کالسابق".##حلی (علامه حلی) حسن بن یوسف، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه. قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1374، ج. 7، صفحه: 43: "فان الرضاع کالنسب و کما ان النسب یحرم سابقا و لاحقا".##Gordon JW. The Science and Ethics of Engineering the Human Germ Line, New Jersey, Wiley-Liss, Inc. 2003;p:182.##Aigen BP. Motivations of Surrogate Mothers: Parent-hood, Altruism and Self-actualization (a three year study) Motivation of surgate Mothers, available from: www.Surrogacy.com.##شهیدی مهدی. بررسی ابعاد حقوقی اهدا و انتقال جنین. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 217.##قبله‌ای خلیل. بررسی مسائل فقهی و حقوقی انتقال جنین. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 262.##Post SG. (Editor in chief). Encyclopedia of Bioethics, 3rd Edition, U.S.A., Macmillan Refrence. 2004;4p: 2280.##Post SG. (Editor in chief). Encyclopedia of Bioethics, 3rd Edition, U.S.A., Macmillan Refrence. 2004;4p: 2292.##فتاوی ذکر شده در روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحات: 392 به بعد.##Sample gestatianal surrogaey contract, available from: http://www.surromomsonline. com/articles/gscontract. html.##Blyth E, Martin N, Potter C. Assisted Human Repro-duction: Contemporary Policy and Practice in the UK, in Singer D, Hunter Myra (Editors), Assisted Human Reproduction, First ed., London, Whurr Publishers Ltd. 2003;p:11.##نجفی محمد حسن، جواهرالکلام، جلد 41، ص. 398، به نقل از مهرپور حسین، نگرشی به وضعیت حقوقی و شرعی باروری مصنوعی، در روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 170.##خویی ابوالقاسم به نقل از مومن محمد. کلمات سدیده فی مسایل جدیده. موسسه النشر الاسلامی، 1415ه. ق، صفحه: 99.##موسوی بجنوردی سید محمد. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 407 .##تبریزی جواد. روشهای نوین تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن‌سینا (جهاددانشگاهی) و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، تهران، 1380، صفحه: 393.##کاتوزیان ناصر. الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری. جلد 1، شماره 165، صفحات: 324 و 325.##

قراردادهاي رحم جايگزين (دايگي پيش از تولد) در حقوق ايران Surrogacy Contracts in the Iranian Law 2 1 مقصود از رحم جايگزين آن است كه ‍زن متأهلي (به موجب قرارداد رحم جايگزين) دايگي جنين متعلق به ديگري را (در رحم خود) تا زمان تولد بپذيرد و تعهد نمايد كه كودك را پس از تولد يا در زمان معيني به والدين او برگرداند. قانون ايران هيچگونه مقرراتي دربارة سرپرستي كودك پيش از تولد از جمله دايگي جنين ندارد. قرارداد رحم جايگزين نمي‌تواند موجب انتقال مسئوليت والدين شود و به موجب اين قرارداد دايه به عنوان مادر زاينده براي والدين طرف قرارداد عمل مي‌كند و توافق مي‌كند كه به محض تولد كودك، بايد او را به آنها تحويل دهد. قراردادهاي تجاري رحم جايگزين در ايران غير قانوني محسوب مي‌شوند. يك زن مجرد نيز حق ندارد براي يك زوج قانوني دايگي كند. به عنوان يك قاعدة كلي، پدر قانوني كودك مردي است كه از اسپرم او كودك توليد مي‌شود، مگر اينكه از اسپرم كسي بعد از مرگ او استفاده شود يا بر مبناي مادة 1 قانون نحوة اهداي گامت و جنين براي درمان ناباروري (گامت و جنين) به ديگري اهدا شده باشد. 2 Introduction: The law of Iran makes no provisions for contracts such as foster parents include-ing surrogacy. Surrogacy is the practice whereby one married woman carries an embryo for another with the intention that the child should be handed over after birth or after a specific period of time. Results: Agreements cannot be made to transfer parental responsibility. Commercial arrange-ments for surrogacy are illegal. An unmarried woman can not act as a surrogate mother. Conclusion: Under a surrogacy contract, a surrogate mother acts as for the commissioning parents and agrees to hand the child over to them soon after birth. The surrogate mother cannot change her mind after handing over the baby. As a general rule, the child's legal father is the man whose sperm leads to the child's creation; except where the sperm is used after a man's death or where the man is the donor for the purpose of a licensed treatment under article number one of Irans amendment to Act 1382 regarding sperm donation to infertile couples. 182 195 Seyed Morteza SM Qasemzadeh سید مرتضی قاسم زاده Department of Private Law, Faculty of Judicial Sciences & Administrative Services Department of Private Law, Faculty of Judicial Sciences & Administrative Services Iran Dr.Qasemzadeh@yahoo.com Surrogate uterusSurrogate MotherSurrogacy contractSurrogacyInfertility 316.pdf Cretney SM, Masson JM, Bailey-Harris R. Principles of family law; 7th Edition, London, Sweet & Maxwell. 2003;No 23-066-7.##Bainham A, Children-The Modern Law. 3rd Edition, Bristol, Family Law. 2005;p:493-4.##Brazier M, Golombok S, Campbell A. Surrogacy. Review for the UK health ministers of current arrange-ments for payments and regulation. Hum Reprod update. 1997;3(6):623-8.##Mchale J, Fox M, Gunn M, Wilkinson S. Health Care Law; Text and materials. London, Sweet & Maxwell. 2007;P:781-2.##Standley K. Family Law. 3rd Edition: Palgrave Law Masters: 2001;p:207-211; 373.##Guest AG, Anson MA. Law of Contract, 26th Edition, Clarendon press Oxford. 1988;p:78.##فرج الصده عبدالمنعم. نظریه العقد فی قوانین البلاد العربیه (القانون المصری و اللبنانی و السوری والعراقی والکویتی والسودانی) بیروت. دارالنهضه العربیه، 1974م، صفحات: 317-315.##کاتوزیان ناصر. حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها. جلد دوم، چاپ چهارم، شرکت سهامی انتشار با همکاری بهمن برنا، 1376، شماره 380.##شهیدی مهدی. تشکیل قرارداده و تعهدات. جلد اول، چاپ اول، نشر حقوقدان، 1377، شماره 330به بعد.##بروجردی عبده محمد. حقوق مدنی. گنج دانش، چاپ اول، 1380، صفحه: 134.##Brazier M, Golombo S, Campbell A. Surrogacy Con-sultation document and questionnaire; Review for the UK health ministers of current arrangements for payments and Regulation. 1998;p:9-10.##Ashford M, Chard A, Redhouse N. Defending Young People; 3rd Edition, London, LAG. 2006;No 3.99:p:77-8.##علیوی ناصر محمد. الحضانه بین الشریعه والقانون. رساله ماجیستیر، عمان، الدارالعلمیه الدولتیه و دار الثقافه للنشر والتوزیع، الطبعه الاولی، 2002م، صفحات: 8-97.##Hoyano L, Keenan C. Child abuse. Law & Policy Across Boundaries; Oxford University Press. 2007;pp: 218-86.##Hoyano L, Keenan C. Child abuse. Law & Policy Across Boundaries; Oxford University Press. 2007;pp: 120-215.##مؤمن محمد. سخنی درباره تلقیح. ترجمه موسی دانش (جعفرزاده)، روش‌های تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق (مجموعه مقالات)، پژوهشکده ابن سینا (جهاد دانشگاهی) و سازمان مطالعه وتدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، چاپ اول، 1380، صفحات: 2-81.##صفائی سید حسین، قاسم زاده سید مرتضی. حقوق مدنی اشخاص و محجورین. سمت، چاپ چهاردهم، 1387، صفحه: 202به بعد.##عنایت الله محمد عصمت الله. الانتفاع باجزاء الآدمی فی الفقه الاسلامی. الطبعه الاولی، لاهور، مکتبه جراغ اسلام 1414 ه.ق، صفحات: 63-55.##عبدالدائم احمد. اعضاء جسم الانسان ضمن التعامل القانون. (رساله مقدمه لنیل شهاده الدکتوراه فی الحقوق)، بیروت، 1999م، صفحات: 43-40.##نایب زاده عباس. بررسی حقوقی روش‌های نوین باروری مصنوعی. انتشارات مجد، 1380، صفحه: 93 به بعد.##Bainham A. Children-The Modern Law. 3rd Edition; Bristol, Family Law. 2005;p:404-5.##نجفی محمدحسن. جواهرالکلام. ج 41، با تحقیق، تعلیق و تصحیح محمود القوچانی، دارالاحیاء التراث العربی، صفحات: 8-396.##الزحیلی وهبه. الفقه الاسلامی و ادلته. جلد 10، دمشق، دارالفکر، دمشق و دارالفکر المعاصر، بیروت، 1997م، صفحات: 8-7247.##Kennedy I, Grubb A. Medical law; Third Edition; Oxford university press. 2000;P:1384.##احمد محمد شاکر (تحقیق). مسند احمد. دارالمعارف بمصر، 1375 ه.ق، جلد5، صفحه:233.##دارالشعب بالقاهره. صحیح بخاری. 1388 ه.ق، 1375 م.، شماره 2775، حدیث 708.##مسلم بن الحجاج بن مسلم القشیری. صحیح مسلم. دارالشعب بالقاهره،1393ه.ق، 1973م. حدیث 2658.##موسوی بجنوردی سید محمد. اندیشه‌های حقوقی (1)، حقوق خانواده. به کوشش ابولفضل احمدزاده، چاپ اول، تهران، مجد، 1386، صفحه: 102.##آخوندی محمدمهدی، صادقی محمدرضا. ضرورت به کارگیری تکنیکهای باروری کمکی در تولید مثل انسان. در مجموعه مقالات روشهای تولید مثل انسانی از دیدگاه فقه و حقوق، سمت، 1380، صفحات: 3- 32.##Lunney M, Oliphant K. Tort Law; text and terials; Oxford. 2000;p:402.##